ایران میں تُرکی زبان کی تدریس

شہرِ شیراز میں شائع ہوئی تُرکی کتاب ‘مأذون قاشقایې شعرلری’ (اشعارِ مأذون قشقایی) پر لکھے گئے پیش لفظ میں ایران سے تعلق رکھنے والے اسداللہ مردانی رحیمی لکھتے ہیں:
"رېضا شاه زامانېندا تۆرک دیلینیڭ ائڲیتیمی ایران‌دا یاساق‌لاندې. بو یاساق‌لېق سوڭراکې حۆکۆمت یعنې محممد رېضا شاه پهلوی دؤنه‌مینده ده دوام ائتدی. آما سۏنوندا یاخلاشېق ۵۴ ایل‌دن سۏڭرا ۱۹۷۹ده ایسلام دئویریمی سۏنوج‌لارېندان دۏلایې، بو باسقې تۆرک دیلی اۆستۆندن گؤتۆرۆلدۆ. بو تارېخانچا آنجاق هنۆز تۆرک دیلی، مدرسه‌لرده درس وئریل‌مه‌ییر و فقط تبریز دانېش‌گاهېندا تۆرک دیلی و ادبیاتې بیر ریشته اۏلاراق تدریس اۏلماق‌دادېر.”
ترجمہ:
"رِضا شاہ کے زمانے میں تُرکی زبان کی تعلیم و تدریس ایران میں ممنوع قرار دے دی گئی۔ یہ ممانعت بعد میں آنے والی حکومت یعنی محمد رِضا شاہ پہلوی کے دور میں بھی جاری رہی۔ لیکن بالآخر تقریباً ۵۴ سال بعد ۱۹۷۹ء میں اسلامی انقلاب کے نتائج کے باعث یہ فِشار تُرکی زبان پر سے اُٹھا لیا گیا۔ لیکن ہنوز اِس روز تک تُرکی زبان مکتبوں میں تدریس نہیں کی جاتی، اور صرف دانشگاہِ تبریز میں تُرکی زبان و ادبیات ایک شُعبے کے طور پر تدریس ہوتا ہے۔”

Advertisements

هیچ سُنبُل سُنبُلِ زُلفۆن کیمی مُشکین دئڲیل – محمد فضولی بغدادی

هیچ سُنبُل سُنبُلِ زُلفۆن کیمی مُشکین دئڲیل
نافهٔ چینی ساچېن تک دئرلر امّا چین دئڲیل
وار گُل برگینده هم الحق نزاکت بیرله رنگ
لیک جان‌پرور لبِ لعلین کیمی شیرین دئڲیل
مهربان دئرلر سنی اغیاره لیکن من اۏنا
باور ائتمن کیم سنه مِهر ائیله‌مک آیین دئڲیل
خوب‌لر محرابِ ابروسینه قېلمازسان سُجود
دینینی دؤندرگیل ای زاهد که یاخشې دین دئڲیل
تا فضولی قامت و رُخسارېنا وئرمیش کؤنۆل
مایلِ سروِ و هواخواهِ گُل و نسرین دئڲیل
(محمد فضولی بغدادی)

کوئی بھی سُنبُل تمہارے سُنبُلِ زُلف کی مانند مُشکیں نہیں ہے۔۔۔ نافۂ چِین کو تمہاری زُلف جیسا کہتے ہیں، لیکن [یہ] حقیقت نہیں ہے۔
بے شک! برگِ گُل میں بھی نزاکت و رنگ موجود ہے، لیکن [وہ] تمہارے جاں پروَر لبِ لعل کی مانند شیریں نہیں ہے۔
[مردُم] تم کو اغیار کی جانب مہربان کہتے ہیں لیکن میں اُس پر یقین نہیں کرتا کیونکہ مِہربانی و محبّت کرنا تمہاری طرز و روِش نہیں ہے۔
[اگر] تم خُوبوں کے محرابِ ابرو کی جانب سجدہ نہیں کرتے۔۔۔ اے زاہد! اپنے دین کو تبدیل کر لو کہ [یہ] خوب دین نہیں ہے۔
جب سے فضولی نے تمہارے قامت و رُخسار کو دل دیا ہے، وہ سرْو کی جانب مائل، اور گُل و نسرین کا آرزومند نہیں ہے۔
× نافۂ چِین = چِینی آہُو کی ناف سے نکلنے والا مُشک

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Hiç sünbül sünbüli-zülfün kimi mişkin degil,
Nafeyi-Çini saçın tək derlər, əmma çin degil.
Var gül bərgində həm əlhəq, nəzakət birlə rəng,
Leyk, canpərvər ləbi-lə’lin kimi şirin degil.
Mehriban derlər səni əğyarə, lakin mən ona
Bavər etmən kim, sənə mehr eyləmək ayin degil.
Xublər mehrabi-əbrusinə qılmazsan sücud,
Dinini döndərgil, ey zahid, ki, yaxşı din degil.
Ta Füzuli qamətü rüxsarına vermiş könül,
Maili-sərvü həvaxahi-gülü nəsrin degil.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Hiç sünbül sünbül-i zülfün kimi müşgin değil
Nâfe-i Çin’i saçın tek derler ammâ çin değil
Var gül berginde hem el-hak nezâket birle reng
Lik can-perver leb-i lâ’lin kimi şîrin değil
Mihr-ban derler seni ağyâra likin ben ana
Bâver etmen kim sana mihr eylemek âyin değil
Hûblar mihrâb-i ebrûsuna kılmazsan sücûd
Dinini döndergil ey zâhid ki yahşı din değil
Tâ Fuzûlî kâmet ü ruhsârına vermiş gönül
Mâ’il-i serv ü hevâ-hâh-i gül ü nesrin değil

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن


بو گؤزلر – مدینه گُلگون

(بو گؤزلر)
نه لازېم گؤزلره ترجۆمان گۆلۆم
باخسان ترجۆمان‌سېز دینیر بو گؤزلر
عؤمۆر یۏلوموزدا هئی زامان–زامان
سؤنمه‌ز اولدوزلارا دؤنمه‌ز بو گؤزلر

گئتسن یوخو بیلمه‌ز راحات‌لېق بیلمه‌ز
سن گئدن یۏل‌لاردان بیر آن چکیلمه‌ز
ناراحات قلبیمه راحات‌لېق گلمه‌ز
سؤنه‌ر اولدوزلار تک سؤنه‌ر بو گؤزلر

ائشیتسه‌م حسرتین سۏنو یئتیشدی
طالئعین سئوینمک آنې یئتیشدی
ائشیتسه‌م اۏ وۆصال گۆنۆ یئتیشدی
یۏلون‌دا ته‌زه‌دن یانار بو گؤزلر
(مدینه گۆلگۆن)

(یہ چشمیں)

اے میرے گُل! [میری اِن] چشموں کو ترجمان کی کیا حاجت؟
[اگر] تم نگاہ کرو، یہ چشمیں ترجمان کے بغیر گفتگو کرتی ہیں
ہماری عُمر کی راہ میں مُسلسل وقت بہ وقت
یہ چشمیں اختتام ناپذیر ستاروں میں تبدیل نہیں ہوتیں

اگر تم چلے جاؤ تو یہ خواب و آسائش نہیں دیکھتیں
جن راہوں سے تم گئے ہو، [وہاں سے] یہ ایک لمحہ بھی نہیں ہٹتیں
میرے ناراحت دل میں راحت نہیں آتی
یہ چشمیں ستاروں کی مانند اختتام پذیر و خاموش ہو جاتی ہیں

اگر میں سُنوں کہ [میری] حسرت کا اختتام آ پہنچا
[اور] میرے بخت کے شادمان ہونے کا لمحہ آ پہنچا
اگر میں سُنوں کہ وہ وصال کا روز آ پہنچا
تمہاری راہ میں یہ چشمیں دوبارہ روشن ہو جاتی ہیں
(مدینہ گُلگون)

(Bu gözlər)
Nə lazım gözlərə tərcüman gülüm
Baxsan tərcümansız dinir bu gözlər
Ömür yolumuzda hey zaman-zaman
Sönməz ulduzlara dönməz bu gözlər

Getsən yuxu bilməz rahatlıq bilməz
Sən gedən yollardan bir an çəkilməz
Narahat qəlbimə rahatlıq gəlməz
Sönər ulduzlar tək sönər bu gözlər

Eşitsəm həsrətin sonu yetişdi
Taleyin sevinmək anı yetişdi
Eşitsəm o vüsal günü yetişdi
Yolunda təzədən yanar bu gözlər
(Mədinə Gülgün)

× یہ نظم گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔

مندرجۂ بالا تُرکی نظم کو صبا اولادغفّاری (از ایران) کی آواز میں سنیے:
https://www.aparat.com/v/1BVmz


گرچه گۆن خۏش‌دور ولی رُخسارېن آن‌دان یاخشې‌دېر – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

گرچه گۆن خۏش‌دور ولی رُخسارېن آن‌دان یاخشې‌دېر
آی دخی تابان‌دورور دیدارېن آن‌دان یاخشې‌دېر
نافهٔ مُشکِ خُتن گرچه مُعطّردیر ولی
ای صنم اۏل خالِ عنبربارېن آن‌دان یاخشې‌دېر
نقشِ طاووس ایسته‌من، آن‌دان جمالېن یگ‌دۆرۆر
لفظِ طوطی دینله‌من، گُفتارېن آن‌دان یاخشې‌دېر
ایسته‌من فردوس باغې‌نېن گُلِ خۏش‌بوسېنې
دُنیا باغېندا گُلِ رُخسارېن آن‌دان یاخشې‌دېر
بو خطایی قاتېنا کیم قېلدی‌لار تعریفِ مُشک
چین‌به‌چین اۏل زُلفِ مشُکین‌بارېن آن‌دان یاخشې‌دېر
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

اگرچہ خورشید خوب ہے، لیکن تمہارا رُخسار اُس سے خوب تر ہے۔۔۔ ماہ بھی تاباں ہے، [لیکن] تمہارا دیدار اُس سے خوب تر ہے۔
نافۂ مُشکِ خُتن اگرچہ مُعطّر ہے، لیکن اے صنم تمہارا وہ خالِ عنبر بار اُس سے خوب تر ہے۔
میں طاؤس کا نقْش نہیں چاہتا، اُس سے تمہارا جمال خوب تر ہے۔۔۔ میں طوطی کا لفظ نہیں سُنتا، تمہاری گُفتار اُس سے بہتر ہے۔
میں باغِ فردوس کے گُلِ خوش بو کی آرزو نہیں کرتا۔۔۔ باغِ دنیا میں تمہارا گُلِ رُخسار اُس سے خوب ترہے۔
اِس ‘خطائی’ کے پیش میں جو مُشک کی تعریف کی گئی ہے، تمہاری وہ چیں بہ چیں زُلفِ مُشک بار اُس سے خوب تر ہے۔

Gərçi gün xоşdur, vəli rüxsarın andan yaxşıdır.
Ay dəxi tabandurur, didarın andan yaxşıdır.
Nafeyi-müşki-Xötən gərçi müəttərdir, vəli,
Ey sənəm, оl xali-ənbərbarın andan yaxşıdır.
Nəqşi-tavus istəmən, andan cəmalın yegdürür,
Ləfzi-tuti dinləmən, göftarın andan yaxşıdır.
İstəmən firdövs bağının güli-xоşbusını,
Dünya bağında güli-rüxsarın andan yaxşıdır.
Bu Xətayi qatına kim, qıldılar tə’rifi-müşk,
Çin-bə-çin оl zülfi-müşkinbarın andan yaxşıdır.

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن


ای جمالېن گُلسِتانی باغِ مینودور مانا – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

ای جمالېن گُلسِتانی باغِ مینودور مانا
جنّتِ رضوان که دئرلر اۏل سرِ کودور مانا
یۆزۆن اۆسته زُلفینی تا گؤردۆم ای روحِ روان
گئجه-گۆندۆز آغلاماق عشقین‌ده خۏش خودور مانا
هجر سرگردان‌لېغېن چرخِ فلک‌دن گؤرمه‌نم
بو جفالرنی قېلان اۏل یارِ مه‌رودور مانا
گئجه‌لر تا صُبح اۏلونجا اویخو گلمه‌ز عَینیمه
تا خیالېن دائما چشمیم‌ده قارشودور مانا
آنجا یاش تؤکدی خطایی فرقتین‌دن ای صنم
خانجارو باخسام گؤزۆم‌ده یئر یۆزۆ سودور مانا
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

ترجمہ:
اے کہ تمہارے جمال کا گُلستان میرے لیے باغِ بہشت ہے۔۔۔ [جس چیز کو] جنّتِ رضواں کہتے ہیں، [وہ] میرے لیے وہ سرِ کُوچہ ہے۔
اے روحِ رواں! جب سے میں نے تمہارے چہرے پر تمہاری زُلف کو دیکھا ہے، تمہارے عشق میں شب و روز گِریہ کرنا میری [ایک] خوب عادت ہے۔
میں ہجر کی سرگردانی کو چرخِ فلک سے نہیں دیکھتا۔۔۔ [بلکہ] مجھ پر یہ جفائیں کرنے والا وہ یارِ ماہ رُو ہے۔
جب سے تمہارا خیال ہمیشہ میری چشم میں میرے مُقابل ہے، شبوں کو صُبح تک میری چشم میں نیند نہیں آتی۔
‘خطائی’ نے تمہاری فُرقت کے باعث اِس قدر اشک بہائے کہ میں جس جا بھی دیکھوں، مجھ کو رُوئے زمیں اپنی چشم میں آب [نظر آتا] ہے۔

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Ey cəmalın gülsitani baği-minudur mana,
Cənnəti-rizvan ki, derlər, оl səri-kudur mana.
Yüzün üstə zülfini ta gördüm, ey ruhi-rəvan,
Gecə-gündüz ağlamaq eşqində xоş xudur mana.
Hicr sərgərdanlığın çərxi-fələkdən görmənəm,
Bu cəfalərni qılan оl yari-məhrudur mana.
Gecələr ta sübh оlunca uyxu gəlməz eynimə,
Ta xəyalın daima çeşmimdə qarşudur mana.
Anca yaş tökdi Xətayi firqətindən, ey sənəm,
Xancaru baxsam, gözümdə yer yüzü sudur mana.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Ey cemâlüñ gül-sitânı bâg-ı mînûdur maña
Cennet-i rıżvân ki dirler ol ser-i kûdur maña
Yüzüñ üste zülfüñi tâ gördüm ey rûh-ı revân
Gice gündüz aġlamaġ ‘ışḳunda ḫoş-ḫûdur maña
Hecr ser-gerdânlıġın çarḫ-ı felekden görmenem
Bu cefâlarnı ḳılan ol yâr-ı meh-rûdur maña
Giceler tâ ṣubḥ olınca ḫâb gelmez ‘aynuma
Tâ ḫayâlüñ dâyimâ çeşmümde ḳarşudur maña
Anca yaş tökdi Hatâyî firḳatüñden ey ṣanem
Ḫancaru baḫsam gözümde yiryüzi sudur maña

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن


من سنی جان‌دان سئویرم ای دل‌آرامېم منیم – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

من سنی جان‌دان سئویرم ای دل‌آرامېم منیم
اۏل سبب‌دن زار و گریان کئچدی ایّامېم منیم
گئجه‌م ایله گۆندۆزۆم فرق ائده بیلمن ای صنم
رُوی ایلن زُلفین اۏلوب‌دور صُبح ایلن شامېم منیم
روز و شب بُلبُل تکی فریاد و زاری‌دیر ایشیم
تا یۆزۆن‌دن آیرو دۆشدۆم ای گُل‌اندامېم منیم
مونجا کیم جور و جفا چکدیم مانا یار اۏلمادې
اۏل صنم‌سیز بیلمه‌نم نۏلور سرانجامېم منیم
بو خطایی دُنیادا هُشیار اۏلماز بیر زمان
تا کیم اۏل پیمانهٔ لعلین‌دۆرۆر جامېم منیم
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

ترجمہ:
اے میرے دل آرام! میں تم کو از جان [و دل] محبوب رکھتا ہوں۔۔۔ اِس وجہ سے میرے ایّام زار و گریاں گُذرے [ہیں]۔
اے صنم! میں اپنی شب اور اپنے روز کے درمیان فرق نہیں کر سکتا۔۔۔ تمہارا چہرہ اور زُلف میری صُبح و شام ہو گئے ہیں۔
اے میرے گُل اندام! جب سے میں تمہارے چہرے سے جُدا ہوا ہوں، روز و شب بُلبُل کی مانند میرا کار فریاد و زاری ہے۔
میں نے اِس قدر جَور و جفا کھینچے، [لیکن] وہ میرا یار نہ ہوا۔۔۔ میں نہیں جانتا کہ اُس صنم کے بغیر میرا سرانجام کیا ہو گا۔
جب سے تمہارا وہ پیمانۂ لعلِ [لب] میرا جام ہے، یہ ‘خطائی’ دنیا میں کسی وقت ہوشیار نہیں ہوتا۔

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Mən səni candan sevirəm, ey dilaramım mənim,
Оl səbəbdən zarü giryan keçdi əyyamım mənim.
Gecəm ilən gündüzüm fərq edə bilmən, ey sənəm,
Ruy ilən zülfin оlubdur sübh ilən şamım mənim.
Ruzü şəb bülbül təki fəryadü zaridir işim,
Ta yüzündən ayru düşdüm, ey güləndamım mənim.
Munca kim, cövrü cəfa çəkdim, mana yar оlmadı,
Оl sənəmsiz bilmənəm nоlur sərəncamım mənim.
Bu Xətayi dünyada hüşyar оlmaz bir zaman,
Ta kim, оl peymaneyi-lə’lindürür camım mənim.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Men seni cândan severem ey dil-ârâmum menüm
Şol sebebden zâr ü giryân geçdi eyyâmum menüm
Gicem ilen gündüzüm fark edebilmen ey sanem
Rûy ilen zülfüñ olupdur subh ilen şâmum menüm
Rûz u şeb bülbül teki feryâd ü zârîdür işüm
Tâ yüzüñden ayru düşdüm ey gül-endâmum menüm
Munca kim cevr ü cefâ çekdüm maña yar olmadı
Ol sanemsiz bilmenem n’olur ser-encâmum menüm
Bu Hatâyî dünyede hüşyâr olmaz bir zamân
Tâ kim ol peymâne-i la’lüñ durur cânum menüm

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن


"البانوی شہر ارگِری کے تمام افراد فارسی خواں ہیں” – عُثمانی سیّاح اولیا چلَبی کا مشاہدہ

میری نظر میں عُثمانی سلطنت کی ایک لائقِ تحسین ترین چیز یہ ہے کہ وہ زبان و ادبیاتِ فارسی کی، بلقان تک کے علاقوں میں سرایت و اشاعت کا باعث بنی تھی۔ سترہویں عیسوی صدی کے عُثمانی سیّاح و سفرنامہ نگار اولیا چلَبی اپنے مشہور سفرنامے ‘سِیاحت‌نامہ’ کی جلدِ ہشتم میں عُثمانی البانیہ کے شہر ارگِری کے مردُم کا ذکر کرتے ہوئے لکھتے ہیں:

"اکثریّا خلقې اربابِ معارف و شُعَرایِ مؤلّفین‌لردیر. باخُصوص بُکایی و فغانی و نالِشی و سُکوتی و فضایی نام شُعَرالار حالا بو شهرده موجودلاردېر کیم هر بیری بیرر فن‌ده یدِ طُولالارېن عیان ائتمیش‌لردیر، امّا نالِشی پنج‌بیت‌ده و قصیده‌پردازلېق‌ده لانظیردیر.
و اکثریّا خلقې مُحِبِّ خاندان اۏلوپ ‘یا علی’ دئر اۏتورور، ‘یا علی’ دئر قالقار. جُمله فارسی‌خوان اۏلوپ مُحبِّ خاندان اۏلدوق‌لارېندان بیر فرقه‌سې نِهانی‌جه مُعاویه‌یه سبّ ائدۆپ یزیده آشکاره لعنت ائدرلرمیش امّا استماع ائتمه‌دیم.”

ترجمہ:
"شہر کے اکثر مردُم اربابِ معارف اور شُعَرائے مُؤلفّین کے زُمرے سے تعلق رکھتے ہیں۔ بالخصوص بُکائی، فغانی، نالِشی، سُکوتی، اور فضائی تخلُّص والے شُعَراء اِس وقت اِس شہر میں موجود ہیں جن میں سے ہر ایک، ایک ایک فن میں یدِ طُولیٰ عیاں کر چکا ہے، لیکن نالِشی پنج بیت (پنج بیتی غزل) اور قصیدہ پردازی میں بے نظیر ہے۔
اور اُس کے اکثر مردُم مُحبِّ خاندانِ [علی] ہیں، اور وہ ‘یا علی’ کہتے ہوئے اُٹھتے اور ‘یا علی’ کہتے ہوئے بیٹھتے ہیں۔ تمام افراد فارسی خواں ہیں، اور مُحبِّ خاندانِ [علی] ہونے کے باعث ظاہراً اُن میں سے ایک گروہ بطورِ نِہانی مُعاویہ پر سبّ کرتا ہے، اور یزید پر آشکارا لعنت کرتا ہے، لیکن میں نے [خود] نہیں سُنا۔”

لاطینی رسم الخط میں:
Ekseriyyâ halkı erbâb-ı ma‘ârif ve şu‘arâ-yı mü’ellifînlerdir. Bâhusûs Bükâyî ve Figanî ve Nâlişî ve Sükûtî ve Feza‘î nâm şu‘arâlar hâlâ bu şehirde mevcûdlardır kim her [bir]i birer fende yed-i tûlâların ayân etmişlerdir, ammâ Nâlişî penç-beytde ve kasîdeperdâzlıkda lâ-nazîrdir.
Ve ekseriyyâ halkı muhibb-i Hânedân olup “yâ Alî” der oturur, “yâ Alî” der kalkar. Cümle Fârisî-hân olup muhibb-i Hânedân olduklarından bir fırkası nihânîce Mu‘âviye’ye sebb edüp Yezîd’e âşikâre la‘net ederlermiş ammâ istimâ‘ etmedim.