کوه‌کن کُند ائیله‌میش مین تیشه‌نی بیر داغ ایلن – محمد فضولی بغدادی

کوه‌کن کُند ائیله‌میش مین تیشه‌نی بیر داغ ایلن
من قۏپارېب سالمېشام مین داغې بیر دېرناغ ایلن
غم یۏلوندا من قالېب گئتدیسه مجنون یۏخ عجب
سایرویا دُشواردېر هم‌ره‌لیک ائتمک ساغ ایلن
گَردِ راهېن وئرمه‌سه گؤز یاشېنا تسکین نۏلا
توتماق اۏلماز بؤیله سیلابېن یۏلون تۏپراغ ایلن
غم اۏغورلار عشق بازارېندا نقدِ عُمرۆمۆ
قېلماق اۏلماز سود سَودادا یامان اۏرتاغ ایلن
روضهٔ کویین‌ده تاپمېش‌دېر فضولی بیر مقام
کیم اۏنا جنّت قوشو یئتمه‌ز مین ایل اوچماغ ایلن
(محمد فضولی بغدادی)

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

[فرہادِ] کوہ کَن نے ایک کوہ [کو کھودنے] کے لیے ہزاروں تیشوں کو کُند کیا تھا، [جبکہ] میں نے ایک ناخُن کے ذریعے ہزاروں کوہوں کو کھود پھینکا ہے۔‌ (تیشہ = کُلہاڑی)
راہِ غم میں اگر مَیں [رُکا] رہ گیا اور مجنون چلا گیا تو عجب نہیں ہے۔۔۔ بیمار کے لیے تندُرُست کے ساتھ ہمراہی کرنا دُشوار ہے۔ (یعنی بیمار شخص، تندُرُست کے ساتھ ہمراہی نہیں کر پاتا۔)
اگر تمہاری راہ کی گَرد [میرے] اشکوں کو تسکین نہ دے تو کیا ہوا؟۔۔۔ ایسے سیلاب کی راہ کو خاک کے ذریعے روکا نہیں جا سکتا۔
بازارِ عشق میں غم میری عُمر کی نقدی کو چُراتا ہے۔۔۔ بد ہمکار و شریک کے ساتھ سَودا و تجارت میں نفع [حاصل] نہیں کیا جا سکتا۔
تمہارے باغِ کُوچہ میں فُضولی نے ایک [ایسا] مقام پایا ہے کہ پرندۂ جنّت ہزار سال پرواز کے ساتھ [بھی] اُس تک نہیں پہنچے گا۔

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Kuhkən künd eyləmiş min tişəni bir dağ ilən,
Mən qoparıb salmışam min daği bir dırnağ ilən.
Qəm yolunda mən qalıb, getdisə Məcnun, yox əcəb,
Sayruya düşvardır həmrəhlik etmək sağ ilən.
Gərdi-rahin verməsə göz yaşinə təskin, nola.
Tutmaq olmaz böylə seylabın yolun toprağ ilən.
Qəm oğurlar eşq bazarında nəqdi-ömrümü,
Qılmaq olmaz sud sövdadə yaman ortağ ilən.
Rövzeyi-kuyində tapmışdır Füzuli bir məqam
Kim, ona cənnət quşu yetməz min il uçmağ ilən.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Kûh-ken künd eylemiş bin tîşeni bir dağ ilen
Ben koparıp salmışım bin dağı bir tırnağ ilen
Gam yolunda ben kalıp gittiyse Mecnun yok aceb
Sayruya düşvârdır hemrehlik etmek sağ ilen
Gerd-i râhın vermese göz yaşına teskîn n’ola
Tutmak olmaz böyle seyl-âbın yolun toprağ ilen
Gam uğurlar aşk bâzârında nakd-i ömrümü
Kılmak olmaz sûd sevdâda yaman ortağ ilen
Ravzâ-i kûyunda tapmıştır Fuzûlî bir makâm
Kim ana cennet kuşu yetmez bin ıl uçmağ ilen

Advertisements

دِل‌برا، یۆزۆنۆ گؤرسه‌م ماهِ تابانېم دئره‌م – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

دِل‌برا، یۆزۆنۆ گؤرسه‌م ماهِ تابانېم دئره‌م
بۏیونو گؤرگه‌ج بودور سرْوِ خرامانېم دئره‌م
کیرپیگین، قاشېن گؤرۆب تیر و کمانېم سؤیله‌رم
زُلف ایلن وجْهین گؤرۆب شمعِ شبستانېم دئره‌م
زحمتِ دردین کؤنۆل‌ده عینِ درمان‌دېر مانا
جان دئمن مِهرینه تن‌ده، بلکه جانانېم دئره‌م
بُلبُلِ باغِ وصالم، ای گُل‌اندامېم منیم
عارِض و رُخسارېنې گؤرسه‌م، گُلستانېم دئره‌م
عشقینیز کؤنلۆنده چۆن دوتموش خطایی‌نین مقام
من آنې ویران ایچینده گنجِ پنهانېم دئره‌م
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

اے دلبر! اگر میں تمہارا چہرہ دیکھوں تو میں "میرا ماہِ تاباں” کہتا ہوں۔۔۔ تمہارے قد کو دیکھتے ہی میں "یہ ہے میرا سروِ خِراماں” کہتا ہوں۔
تمہاری مِژہ اور تمہاری ابرو کو دیکھ کر میں "میرا تیر و کمان” بولتا ہوں۔۔۔ تمہاری زُلف و چہرہ کو دیکھ کر میں "میری شمعِ شبستان” کہتا ہوں۔
دل میں تمہارے درد کی زحمت میرے لیے عینِ درمان ہے۔۔۔ تن میں تمہاری محبّت کو میں جان نہیں کہتا، بلکہ "میری جاناں” کہتا ہوں۔
میں بُلبُلِ باغِ وصال ہوں، اے میرے گُل اندام!۔۔۔ میں اگر تمہارے عارِض و رُخسار کو دیکھوں تو "میرا گُلستان” کہتا ہوں۔
تمہارے عشق نے چونکہ ‘خطائی’ کے دل میں مقام کر لیا ہے، میں اُس کو ویرانے کے اندر میرا گنجِ پِنہاں کہتا ہوں۔

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Dilbəra, yüzünü görsəm mahi-tabanım derəm,
Bоyunu görgəc budur sərvi-xuramanım derəm.
Kirpigin, qaşın görüb tirü kamanım söylərəm,
Zülf ilən vəchin görüb şəm’i-şəbistanım derəm.
Zəhməti-dərdin könüldə eyni-dərmandır mana,
Can demən mehrinə təndə, bəlkə cananım derəm.
Bülbüli-baği-vüsaləm, ey güləndamım mənim,
Arizü rüxsarını görsəm, gülüstanım derəm.
Eşqiniz könlündə çün dutmuş Xətayinin məqam,
Mən anı viran içində gənci-pünhanım derəm.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Dilberâ yüzünü görsem mâh-ı tâbânım derem
Boyunu görgeç budur serv-i hurâmânım derem
Kirpiğin kaşın görüb tîr ü kemânım söylerem
Zülf ilen vechin görüb şem’-i şebistânım derem
Zahmet-i derdin könülde ayn-ı dermândır mana
Cân demen mihrine tende belki cânânım derem
Bülbül-i bâğ-ı vüsâlem ey gül-endâmım menim
Ârız ü ruhsârını görsem gülüstânım derem
Aşkınız könlünde çün dutmuş Hatâyî’nin makam
Men anı vîrân içinde genc-i pünhânım derem


آذربایجان‌دادېر – سلیمان رستم

(آذربایجان‌دادېر)
نئیله‌ییم، دۏست‌لار، یئنه قان قارداشېم توفان‌دادېر،
یئلکه‌نیم – هر دالغاسې، داغ‌دان بؤیۆک عۆممان‌دا‌دېر.
ائل بیلیر، یۏخ ماهنېما، یۏخ شئعریمه سرحد منیم،
سؤزلریم دیل‌لرده‌دیر، تبریزده‌دیر، زنجان‌دادېر.
بیرجه آن اۏلسون دا آیرېلمېر اۏ تای‌دان گؤزلریم،
تبریزین هر گوشه‌سی باش‌دان-باشا آل قان‌دا‌دېر.
یوردومون هر ذرره‌سی دۏغما، عزیزدیر کؤنلۆمه،
وصله یۏل‌لار آختاران کؤنلۆم هله هیجران‌دادېر.
اؤزگه بیر تۏرپاق‌دا یۏخ‌دور، یۏخ گؤزۆم – عالم بیلیر،
وارلېغېم، عئشقیم، منیم روحوم آذربایجان‌دادېر.
(سُلیمان رُستم)

(آذربائجان میں ہے)
اے دوستو! میں کیا کروں، میرا خونی برادر دوبارہ طوفان میں ہے۔۔۔ میری بادبانی کشتی ایسے اوقیانوس میں ہے کہ جس کی ہر موج کوہ سے بھی زیادہ کبیر و بُلند ہے۔
خَلق جانتی ہے کہ میرے نغمے، میری شاعری کی [کوئی] سرحد نہیں ہے۔۔۔ میرے سُخن زبانوں پر ہیں، تبریز میں ہیں، زنجان میں ہیں۔
میری چشمیں ایک لمحہ بھی اُس جانب سے جُدا نہیں ہوتیں۔۔۔ تبریز کا ہر گوشہ سر تا سر سُرخ خون میں [آغُشتہ] ہے۔
میرے وطن کا ہر ذرّہ میرے دل کے لیے سگا و عزیز ہے۔۔۔ وصل کی جانب راہیں تلاش کر رہا میرا دل ہنوز ہِجراں میں ہے۔
عالَم جانتا ہے کہ میری نظر کسی [بھی] دیگر خاک پر نہیں ہے، نہیں ہے۔۔۔ میری ہستی، میرا عشق، میری روح آذربائجان میں ہے۔

(Azərbaycandadır)
Neyləyim, dostlar, yenə qan qardaşım tufandadır,
Yelkənim – hər dalğası, dağdan böyük ümmandadır.
El bilir, yox mahnıma, yox şerimə sərhəd mənim,
Sözlərim dillərdədir, Təbrizdədir, Zəncandadır.
Bircə an olsun da ayrılmır o taydan gözlərim,
Təbrizin hər guşəsi başdan-başa al qandadır.
Yurdumun hər zərrəsi doğma, əzizdir könlümə,
Vəslə yollar axtaran könlüm hələ hicrandadır.
Özgə bir torpaqda yoxdur, yox gözüm – aləm bilir,
Varlığım, eşqim, mənim ruhum Azərbaycandadır.
(Süleyman Rüstəm)

× شاعر کا تعلق شُورَوی آذربائجان سے تھا۔ شاعر نے مندرجۂ بالا نظم ایرانی آذربائجان اور ایرانی آذربائجانیوں کے نام لِکھی تھی، اور اِس میں اُنہوں نے دیارِ آذربائجان سے اپنی محبّت، ایرانی آذربائجانیوں اور اُن کی جِدّ و جہد سے اپنی ہم دِلی، اور ایرانی آذربائجان سے جُدائی کے باعث حسرت کا اِظہار کیا ہے۔ اپنے مُنقسِم دیار کے لیے ایسی پُرحسرت وطن پرستانہ نظمیں مُعاصِر آذربائجانی تُرکی شاعری، خصوصاً قفقازی آذربائجان کی تُرکی شاعری کا اہم حِصّہ رہی ہیں۔
× «تبریز» اور «زنجان» ایرانی آذربائجان کے شہر ہیں۔


گُلستانِ سعدی شیرازی کی ایک حکایت کا تُرکی ترجمہ

بیر گۆن جاوان‌لېق‌دا نادان‌لېق ائدیب آنامېن اۆستۆنه برْک قېشقېردېم. اۏ، قلبی اینجیمیش حال‌دا کۆنج‌ده اۏتوردو، آغلایېب دئدی: «کؤرپه‌لیڲین اونودوب‌سان کی، بئله کۏبودلوق ائدیرسن؟»
آنا اۏغلونو زۏرلو گؤرجک هامان،
بئله سؤیله‌دی: ای پلنگ اۏولایان!
یادا دۆشسه ایدی اوشاق‌لېق چاغېن،
کی قۏینوم‌دا گۆج‌سۆز چکه‌ردین فغان،
بو گۆن ائیله‌مزدین منه ظۆلم‌لر،
کی، سن گۆج‌لۆسن ایندی، من ناتوان.

مُتَرجِمان: محمدآقا سُلطانوف، رحیم سُلطانوف، اسماعیل شمس (از شُورَوی آذربائجان)

ایک روز جوانی میں نادانی کرتے ہوئے مَیں اپنی مادر پر سخت چِلّایا۔ وہ رنجیدہ دل حالت میں گوشے میں بیٹھی اور روتے ہوئے بولی: «کیا تم اپنی طِفلی کو فراموش کر گئے ہو جو اِس طرح بدتمیزی کر رہے ہو؟»
شعر:
مادر نے جیسے ہی اپنے پِسر کو پُرقوّت و زورمند دیکھا تو یہ کہا: اے تیندوے کو شِکار کرنے والے! اگر تمہارا زمانۂ طِفلی [تمہاری] یاد میں آ جاتا، کہ جب تم میری آغوش میں بے قُوّتی کے ساتھ فغاں کیا کرتے تھے، تو اِس روز تم مجھ پر ظُلم نہ کرتے، کہ [جب] تم اِس وقت قوی ہو اور میں ناتواں۔

Bir gün cavanlıqda nadanlıq edib anamın üstünə bərk qışqırdım. O, qəlbi incimiş halda küncdə oturdu, ağlayıb dedi:
– Körpəliyini unudubsan ki, belə kobudluq edirsən?
Ana oğlunu zorlu görcək haman,
Belə söylədi: – Ey pələng ovlayan!
Yada düşsə idi uşaqlıq çağın,
Ki, qoynumda gücsüz çəkərdin fəğan,
Bu gün eyləməzdin mənə zülmlər,
Ki, sən güclüsən indi, mən natəvan.


ایرانی-آذربائجانی-عُثمانی شیعی سُنّی فرقہ پرستی کی مذمّت – میرزا علی اکبر ‘صابر’

قفقازی آذربائجانی شاعر میرزا علی‌اکبر ‘صابر’ (وفات: ۱۹۱۱ء) کی ایک طنزیہ نظم «فخریّه» کے دو بند، جس میں اُنہوں نے خِطّے کی تاریخی شیعی-سُنّی فرقہ پرستی کی مذّمت کی ہے:

"بیر وقت «شه اسماعیل» و «سُلطانِ سلیم‍»ه
مفتون اۏلاراق ائیله‌دیک اسلامې دونیمه
قۏیدوق ایکی تازه آدې بیر دینِ قدیمه
سالدې بو تشیُّع، بو تسنُّن بیزی بیمه
قالدېقجا بو حالت‌له سزایِ اسَفیز بیز
اؤز دینیمیزین باشېنا انگل-کلفیز بیز

«نادر» بو ایکی خسته‌لیڲی توتدو نظرده
ایسته‌ردی علاج ائیله‌یه بو قۏرخولو درده
بو مقصد ایله عزم ائده‌رک گیردی نبرده
مقتولاً اۏنون نعشی‌نی قۏیدوق قورو یئرده
بر شئیِ عجیبیز، نه بیلیم، بیر تُحَفیز بیز
اؤز دینیمیزین باشېنا انگل-کلفیز بیز”
(میرزا علی‌اکبر ‘صابر’)

ایک زمانے میں ہم نے شاہ اسماعیل صفوی اور سُلطان سلیم عُثمانی پر مفتون ہو کر اِسلام کو دونیم کر دیا۔۔۔ ہم نے ایک [واحد] دینِ قدیم کے دو نئے نام رکھ دیے۔۔۔ اِس تشیُّع اور تسنُّن نے ہم کو خوف و خطر میں ڈال دیا۔۔۔ ہم جب تک اِس حالت میں ہیں، ہم تأسُّف کے لائق و سزاوار ہیں!۔۔۔ ہم اپنے دین کے لیے پُربلا اسبابِ زحمت اور مانِع ہیں!
نادر شاہ افشار اِن دو بیماریوں کی جانب مُتوجِّہ ہوا۔۔۔ وہ اِس خوفناک درد کا علاج کرنا چاہتا تھا۔۔۔ اِس مقصد کے ساتھ عزم کرتے ہوئے وہ جنگ میں داخل ہوا۔۔۔ ہم نے اُس کو مقتول کر کے اُس کی نعش کو خُشک زمین پر رکھ دیا۔۔۔ ہم اِک عجیب شَے ہیں، کیا جانُوں!، ہم اِک طُرفہ و عجیب و غریب [چیز] ہیں!۔۔۔ ہم اپنے دین کے لیے پُربلا اسبابِ زحمت اور مانِع ہیں!

× بندِ اول کے مصرعِ اوّل میں شاہ اسماعیل صفوی اور سُلطان سلیم عُثمانی کے مابین فرقہ پرستانہ خُصومت کی جانب اشارہ ہے۔
× بندِ دوم میں اُن اقدامات کی جانب اشارہ ہے جو نادر شاہ افشار نے شیعی-سُنّی تفرِقہ بازی کو ختم کرنے کے لیے کیے تھے۔

Bir vəqt Şəh Ismayilü Sultani-Səlimə
Məftun olaraq eylədik islamı dünimə,
Qoyduq iki tazə adı bir dini-qədimə,
Saldı bu təşəyyö, bu təsənnün bizi bimə….
Qaldıqca bu halətlə səzayi-əsəfiz biz!
Öz dinimizin başına əngəl-kələfiz biz!

Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə,
İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə,
Bu məqsəd ilə əzm edərək girdi nəbərdə,
Məqtulən onun nə’şini qoyduq quru yerdə….
Bir şeyi-əcibiz, nə bilim, bir tühəfiz biz!
Öz dinimizin başına əngəl-kələfiz biz!


اگر تم مجھ کو ایک بوسہ دو۔۔۔

انگلستانی شاعر رابرٹ ہیرک کی ایک مُختصر انگریزی نظم کا منظوم تُرکی ترجمہ:
منه بیر بوسه وئرسن
بسیم‌دیر. بلکه ده سن
بوندان کاسېب دۆشرسن؟!
قۏرخما، نازلې نیگارېم،
چۏخ تئز زنگین‌له‌شرسن:
من حاضېرام کی گۆن‌ده
بیری‌نین عوضینده
سنه، ائی نازلې یارېم،
مین بیر بوسه قایتارېم!
(هاملئت عیساخان‌لې)
اگر تم مجھ کو ایک بوسہ دو تو میرے لیے کافی ہے۔۔۔ شاید اِس سے تم نادار ہو جاؤ گی!۔۔۔ [لیکن] ڈرو مت، اے میری نگارِ نازنیں، تم بِسیار جَلد ثروت مند ہو جاؤ گی۔۔۔ [کیونکہ] میں آمادہ ہوں کہ ہر روز ایک [بوسے] کے عوض میں، تم کو، اے میری یارِ نازنیں، ایک ہزار ایک بوسے واپَس کروں!

(Sənə, Dianeme)
Mənə bir busə versən
Bəsimdir. Bəlkə də sən
Bundan kasıb düşərsən?!
Qorxma, nazlı nigarım,
Çox tez zənginləşərsən:
Mən hazıram ki gündə
Birinin əvəzində
Sənə, ey nazlı yarım,
Min bir busə qaytarım!
(Hamlet İsaxanlı)

× مندرجۂ بالا نظم سات ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔


آنامېن دوعاسې/میری مادر کی دُعا – مروارید دلبازی

(آنامېن دوعاسې)
آنام دوعا ائتدی:
آللاهېم منی
اؤلدۆرسن نه قېش‌ده،
نه یای‌دا اؤلدۆر.
هاواسې مۆلاییم بیر آی‌دا اؤلدۆر.
آنامېن سسی‌نی آللاه ائشیتدی
اۏنون بو دوعاسې درگاها یئتدی.
چمن چیچک‌لری، آغ یاسه‌من‌لر
بزه‌دی قبری‌نی اۏنون اۏ گۆن‌لر.

اؤلسم، آنام کیمی منی ده، آللاه!
سن نه قېش‌دا اؤلدۆر، نه یای‌دا اؤلدۆر.
گؤیۆ یاز گۆنش‌لی بیر آی‌دا اؤلدۆر!
منی سۏن منزیله آپاران‌لارې
نه ایستی تنتیتسین، نه شاختا، نه قار.
ائی پروه‌ردیگار!
(مروارید دلبازی)

(میری مادر کی دُعا)
میری مادر نے دُعا کی:
اے میرے اللہ
اگر تم مجھ کو مارنا تو نہ سردیوں میں،
اور نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک مُلائم موسم والے ماہ میں مارنا۔
اللہ نے میری مادر کی صدا سُن لی
اُس کی یہ دُعا درگاہِ [خداوندی] تک پہنچ گئی۔
چمن کے گُلوں نے، سفید یاسمَنوں نے
اُس کی قبر کو اُن ایّام میں سجا دیا۔

اگر میں مر جاؤں تو میری مادر کی طرح مجھ کو بھی، اے اللہ!
تم نہ سردیوں میں مارنا، نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک ایسے ماہ میں مارنا، جس میں آسمان پر بہاری خورشید ہو۔
مجھ کو آخری منزل کی جانب لے جانے والوں کو
نہ گرمی تنگ و بیزار کرے، نہ مُنجَمِد کُن موسم، اور نہ برف۔
اے پروَردِگار!

(Anamın Duası)
Anam dua etdi:
Allahım məni
Öldürsən nə qışda,
Nə yayda öldür.
Havası mülayim bir ayda öldür.
Anamın səsini Allah eşitdi
Onun bu duası dərgaha yetdi.
Çəmən çiçəkləri, ağ yasəmənlər
Bəzədi qəbrini onun o günlər.

Ölsəm, anam kimi məni də, Allah!
Sən nə qışda öldür, nə yayda öldür.
Göyü yaz günəşli bir ayda öldür!
Məni son mənzilə aparanları
Nə isti təntitsin, nə şaxta, nə qar.
Ey Pərvərdigar!
(Mirvarid Dilbazi)

× شاعرہ کا تعلق جمہوریۂ آذربائجان سے تھا۔
× مندرجۂ بالا نظم ہِجائی وزن میں ہے۔