مثنویِ گلشنِ راز کے مؤلف شیخ محمود شبستری کی ستائش میں کہا گیا ایک بند

ایرانی آذربائجانی شاعر حُسین‌قُلی کاتبی ‘جۏشغون’ اپنے تُرکی منظومے ‘عزیز شهریارا سلام’ (عزیز شہریار کو سلام) کے ایک بند میں شیخ محمود شبستری کی سِتائش کرتے ہوئے کہتے ہیں:

عیرفان عالمینده شؤهرته چاتدې،
«گۆلشن راز» آدلانان اثر یاراتدې،
عئلمین، فضیلتین آدېن اوجاتدې،
حؤرمت‌لی «شئیخ محمود» شبیستر اهلی،
اؤز عئلمیله مغلوب ائیله‌دی جهلی.
(حُسین‌قُلی کاتبی ‘جۏشغون’)

وہ عالَمِ عرفان میں شُہرت پر پہنچے
اُنہوں نے «گُلشنِ راز» نامی تألیف خَلق کی
اُنہوں نے علم و فضیلت کا نام بلند کیا
شبِستر کے باشندے مُحترم «شیخ محمود» نے
اپنے علم کے ذریعے جہل کو مغلوب کر دیا

İrfan ələmində şöhrətə çatdı,
«Gülşən-Raz» adlanan əsər yaratdı,
Elmin, fəzilətin adın ucatdı,
Hörmətli «Şeyx Məhmud» Şəbistər əhli,
Öz elmilə məğlub eylədi cəhli.

× مندرجۂ بالا بند گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔
× شبِستر، تبریز کے نزدیک واقع ایک شہر کا نام ہے۔
× مصرعِ ثانی میں وزن برقرار رکھنے کے لیے ‘گۆلشن’ اور ‘راز’ کے درمیان اضافت محذوف ہے۔

Advertisements

اۏل مُشک‌بو غزاله اخلاصېم ائیله واضح – محمد فضولی بغدادی

اۏل مُشک‌بو غزاله اخلاصېم ائیله واضح
بلِّغْ صبا سلاماً مِسْكِيّةَ الروایِح
اۏلغاج حبیبه واصل بیزدن هم اۏلما غافل
لا تَقْطَعِ الرّسائِل، لا تَکْتُمِ الصّرایِح
یۆزده سِرِشک قانې سؤیله‌ر غمِ نِهانی
قد تَظْهَرُ المعانی بِالْخَطِّ فی اللَوایِح
من مُبتلایِ هجران، من‌دن ایراق جانان
والْعُمْرُ كَيْفَ ما کانْ مِثْلُ الرِیاحِ رایِح
عشقین، فضولیِ زار، ترک ائتمک اۏلدو دُشوار
یا عارِفاً بِما صارْ لا تُكْثِرِ النّصایِح
(محمد فضولی بغدادی)

ترجمہ:
اے بادِ صبا! اُس غزالِ مُشک بو پر میرا اِخلاص واضح کر دو، اور اُس کو میری جانب سے مُشک بو سلام پہنچا دو۔
حبیب سے واصل ہو جانے کے بعد ہم سے بھی غافل مت ہو جانا!۔۔۔ مُکاتَبت کو قطع مت کرنا، اور جو کچھ [تمہارے دل میں] صریح باتیں ہوں، اُن کو پِنہاں مت کرنا!
چہرے پر اشکِ خونیں غمِ نہانی بیان کر دیتا ہے۔۔۔ لَوحوں پر معانی خط و سطر کے توسُّط سے ظاہر ہوتے ہیں۔
میں مُبتلائے ہجراں ہوں، اور جاناں مجھ سے دور ہے۔۔۔ عُمر جیسی بھی ہو، باد کی طرح حرَکت کر کے گُذر جاتی ہے۔
اے فضولیِ زار! اُس کے عشق کو ترک کرنا دُشوار ہو گیا ہے۔۔۔ اے موجودات و اشیاء سے آگاہ و مُطّلِع شخص! زیادہ نصیحتیں مت کرو!

لاطینی رسم الخط میں:
Ol müşkbu qəzalə ixlasım eylə vazeh,
Bəlliğ, səba, səlamən miskiyyətər-rəvayeh.
Olğac həbibə vasil, bizdən həm olma qafil,
La təqtəir-rəsail, la təktümis-sərayeh.
Yüzdə sirişk qanı, söylər qəmi-nihani,
Qəd təzhərül-mə’ani bil-xətti fil ləvayeh.
Mən mübtəlayi-hicran, məndən iraq canan.
Vəl-ömrü keyfə ma kan mislür-riyahi rayeh.
Eşqin, Füzuliyi-zar, tərk etmək oldu düşvar
Ya arifən bima sar, la tüksirin-nəsayeh

وزن: مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

میں عربی زیادہ نہیں جانتا، اور مندرجۂ بالا غزلِ مُلمّع کے عربی مصرعوں کا ترجمہ میں نے تُرکی ترجمے کے توسُّط سے کیا ہے۔ اگر عربی مصرعوں کے ترجمے میں کسی قسم کی غلطی ہو تو لُطفاً مطّلع کر دیجیے گا، اور اگر اعراب میں کوئی غلطی نظر آئے تو از رُوئے کرم اُس سے بھی آگاہ کر دیجیے گا۔


دل‌برا دردیمه درمان سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

دل‌برا دردیمه درمان سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ
هم دخی کؤنلۆم‌ده ایمان سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ
هجر ائوینده من کیمین‌له هم‌دم اۏلوم، ای صنم
کؤنلۆمۆن شهرینده مهمان سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ
خضر تک ظُلمت‌ده قالدېم، بیر مدد قېل تانرې‌چۆن
تشنه ایچۆن آبِ حیوا‌ن سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ
هر نه کیم حُکم ائیله‌سن، ائیله منه، ای عشقِ یار
کؤنلۆمۆن تختینده سُلطان سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ
بو خطایی خسته‌نین وئرگیل مُرادېن، یا اِلٰه
کیم منه لُطف ایله احسان سن‌دن اؤزگه کیمسه یۏخ
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

ترجمہ:
اے دلبر! میرے درد کا درمان تمہارے بجز کوئی شخص نہیں ہے۔۔۔۔ نیز، میرے دل میں ایمان تمہارے بجز کوئی شخص نہیں ہے۔ (یعنی تم ہی میرا درمان، اور تم ہی میرا ایمان ہو۔)
اے صنم! میں خانۂ ہجر میں کس شخص کے ساتھ ہمدم ہوؤں؟۔۔۔ میرے دل کے شہر میں مہمان تمہارے بجز کوئی شخص نہیں ہے۔
میں خضر کی طرح تاریکی میں رہ گیا ہوں، خدا کے لیے [میری] ذرا مدد کرو۔۔۔۔ تشنہ کے لیے آبِ حیات تمہارے بجز کوئی شخص نہیں ہے۔
اے عشقِ یار! تم جو بھی حُکم کرتے ہو (یعنی تم جو کچھ بھی چاہتے ہو)، میرے ساتھ کرو۔۔۔ میرے دل کے تخت پر سُلطان تمہارے بجز کوئی شخص نہیں ہے۔
اے خدا! اِس خستہ ‘خطائی’ کی مُراد عطا کرو۔۔۔ کہ مجھ پر/میرے لیے لُطف و احسان [کرنے والا] تمہارے بجز کوئی نہیں ہے۔

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Dilbəra, dərdimə dərman səndən özgə kimsə yox,
Həm dəxi könlümdə iman səndən özgə kimsə yox.
Hicr evində mən kiminlə həmdəm olum, ey sənəm,
Könlümün şəhrində mehman səndən özgə kimsə yox.
Xızr tək zülmətdə qaldım, bir mədəd qıl Tanrıçün,
Təşnə içün abi-heyvan səndən özgə kimsə yox.
Hər nə kim, hökm eyləsən, eylə mənə, ey eşqi-yar,
Könlümün təxtində sultan səndən özgə kimsə yox.
Bu Xətai xəstənin vergil muradın, ya ilah,
Kim, mənə lütf ilə ehsan səndən özgə kimsə yox.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Dilbera derdime derman senden özge kimse yoh
Hem dahi gönlümde imân senden özge kimse yoh
Hecr evinde men kiminlen hemdem olam ey sanem
Gönlimin şehrinde mihmân senden jözge kimse yoh
Hizr tek zulmetde kaldım bir medet kıl Tanr’içün
Teşne içün âb-ı hayvan senden özge kimse yoh
Her ne kim hükm eylesen eyle mene ey ışk-ı yâr
Gönlümün tahtında sultân senden özge kimse yoh
Bu Hatayi hastenin vergil muradın yâ ilâh
Kim bana lutf eyle ihsan senden özge kimse yoh


گؤز قالدې یۏل‌لاردا، جان اینتیظاردا – مُلّا پناه واقف

گؤز قالدې یۏل‌لاردا، جان اینتیظاردا،
گلمه‌دی جانان‌دان تازه بیر خبر.
منیم طاقتیم یۏخ قلم توتماغا،
کیم اۏلا که، یارا یازا بیر خبر.
چشم راہوں پر، [اور] جان انتظار میں رہ گئی۔۔۔ جانان سے کوئی تازہ خبر نہیں آئی۔۔۔ مجھ میں قلم پکڑنے کی طاقت نہیں ہے۔۔۔ کون ہو گا جو یار کو اِک خبر لکھ دے؟ (یعنی کیا کوئی ہے جو میرے یار کو اِک خبر لکھ دے؟)

Göz qaldı yоllarda, can intizarda,
Gəlmədi canandan tazə bir xəbər.
Mənim taqətim yоx qələm tutmağa,
Kim оla ki, yara yaza bir xəbər.

نه قدر کی، من آغلارام دمادم،
احوالېم بیلیرمی اۏلا اۏ هم‌دم.
ائل تامام یاغې‌دېر، یۏخ‌دور بیر آدم،
وئره من‌دن پری‌نازه بیر خبر.
میں جس قدر بھی مُسلسل گریہ کرتا رہوں گا، کیا وہ ہم دم میرے احوال کو جان پائے گا؟۔۔۔ تمام کے تمام مردُم دُشمن ہیں، [اور ایسا] کوئی شخص نہیں ہے کہ جو اُس پری ناز کو میری کوئی خبر دے دے۔

Nə qədər ki, mən ağlaram dəmadəm,
Əhvalım bilirmi оla о həmdəm.
Еl tamam yağıdır, yоxdur bir adəm,
Vеrə məndən pərinazə bir xəbər.

گؤر حئسابېن من چکدیڲیم آزارېن،
بو داد و فریادېن، بو آه و زارېن،
بادِ صبا اگر دۆشسه گۆذارېن
سؤیله خلوه‌ت بو هم‌رازا بیر خبر.
میرے کھینچے گئے آزار، اور اِس داد و فریاد اور اِس آہ و زاری کا حِساب و شُمار دیکھو۔۔۔۔ اے بادِ صبا اگر تمہارا گُذر ہو تو خلوت میں اِس ہم راز کو [میری] ایک خبر کہنا۔۔۔

Gör hеsabın mən çəkdiyim azarın,
Bu dadü fəryadın, bu ahü zarın,
Badi-səba əgər düşsə güzarın
Söylə xəlvət bu həmraza bir xəbər.

ازل‌دن قامتی بئله دئییل‌دی،
بیر یای قاش اۏخوندان سۏنرا اڲیلدی.
باغرېم دلیندیڲین هر یئتن بیلدی،
یئتیشمه‌دی تیراندازا بیر خبر.
[اے بادِ صبا! یہ کہنا کہ] اُس کی قامت ازل سے ایسی نہ تھی، [بلکہ تمہارے] کمانِ ابرو کے ایک تیر [کی ضرب] کے بعد خم ہوئی۔۔۔۔ میرے دل و جگر کے سوراخ سوراخ ہو جانے کو ہر شخص جان گیا۔۔۔۔ [لیکن] تیر انداز تک [اِس کی] کوئی خبر نہ پہنچی۔

Əzəldən qaməti bеlə dеyildi,
Bir yay qaş оxundan sоnra əyildi.
Bağrım dəlindiyin hər yеtən bildi,
Yеtişmədi tirəndaza bir xəbər.

بۆلبۆلۆ غؤنچه‌یِ خندان اؤلدۆردۆ،
پروانه‌نی شمعِ سوزان اؤلدۆردۆ،
واقیفی آتشِ هیجران اؤلدۆردۆ،
آمان، وئرین اۏ شاه‌بازا بیر خبر.
بُلبُل کو غُنچۂ خنداں نے قتل کر دیا۔۔۔ پروانے کو شمعِ سوزاں نے قتل کر دیا۔۔۔ ‘واقف’ کو آتشِ ہجراں نے قتل کر دیا۔۔۔ الامان! اُس شاہباز (یعنی: مغرور و زیبا محبوب) کو ذرا خبر دیجیے۔

Bülbülü qönçеyi-xəndan öldürdü,
Pərvanəni şəm’i-suzan öldürdü,
Vaqifi atəşi-hicran öldürdü,
Aman, vеrin о şahbaza bir xəbər.

(مُلّا پناه واقف)

× مندرجۂ بالا نظم گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔
× شاعر کا تعلق حالیہ جمہوریۂ آذربائجان سے تھا۔


محمد فضولی بغدادی کی سِتائش میں ایک بند

ایرانی آذربائجانی شاعر حُسین‌قُلی کاتبی ‘جۏشغون’ اپنے تُرکی منظومے ‘عزیز شهریارا سلام’ (عزیز شہریار کو سلام) کے ایک بند میں محمد فضولی بغدادی کی سِتائش کرتے ہوئے کہتے ہیں:
«فۆضولی» شاعیردن، گل یاد ائیله‌یک،
درین معنالې شئعرلرین، دینله‌یک،
اۏنون هۆنرلرین‌دن نه سؤیله‌یک،
عرب‌ده، فارسی‌دا، تۆرکی‌ده اوستاد؛
شئعرده دیکلله‌دیب، اۆستۆن بیر بۆنیاد.
(حُسین‌قُلی کاتبی ‘جۏشغون’)
آؤ، ہم فُضولی شاعر کو یاد کریں
[آؤ] اُس کے عمیق معانی والے اشعار کو سُنیں
اُس کے ہُنر کے بارے میں ہم کیا کہیں؟
وہ عربی، فارسی و تُرکی میں اُستاد [تھا]
اُس نے شاعری میں ایک عالی بُنیاد قائم کی

Füzuli şairdən, gəl yad eyləyək,
Dərin mə’nalı şe’rlərin, dinləyək,
Onun hünərlərindən na söyləyək,
Ərəbdə, Farsida, Türkidə ustad;
Şe’rdə dikəllədib, üstün bir bünyad.

× مندرجۂ بالا بند گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔


صائب تبریزی کی سِتائش میں ایک بند

ایرانی آذربائجانی شاعر حُسین‌قُلی کاتبی ‘جۏشغون’ اپنے تُرکی منظومے ‘عزیز شهریارا سلام’ (عزیز شہریار کو سلام) کے ایک بند میں صائب تبریزی کی سِتائش کرتے ہوئے کہتے ہیں:
شئعرین دۆنیاسېندا هامې‌دان اوجا
فخر ائدیری بۆتۆن ایران آدېنا
«صائیبِ تبریزی» پارلاق بیر سیما
مضمون یاراتماق‌دا یۏخوموش تایې
بدیعه‌لری‌نین بیلینمه‌ز سایې
(حُسین‌قُلی کاتبی ‘جۏشغون’)
وہ شاعری کی دُنیا میں سب سے بلند ہے
کُل ایران اُس کے نام پر فخر کرتا ہے
«صائبِ تبریزی» ایک درخشاں شخصیت ہے
مضمون خَلق کرنے میں اُس کا کوئی ہمتا نہ تھا
اُس کی تازہ و نادر تخلیقات کی تعداد بے شُمار ہے

Şe’rin dünyasında hamıdan uca
Faxr ediri bütün İran adına
<Saibi-Təbrizi> parlaq bir sima
Məzmun yaratmaqda yoxumuş tayı
Bədiələrinin bilinməz sayı

× مندرجۂ بالا بند گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔


هیچ سُنبُل سُنبُلِ زُلفۆن کیمی مُشکین دئڲیل – محمد فضولی بغدادی

هیچ سُنبُل سُنبُلِ زُلفۆن کیمی مُشکین دئڲیل
نافهٔ چینی ساچېن تک دئرلر امّا چین دئڲیل
وار گُل برگینده هم الحق نزاکت بیرله رنگ
لیک جان‌پرور لبِ لعلین کیمی شیرین دئڲیل
مهربان دئرلر سنی اغیاره لیکن من اۏنا
باور ائتمن کیم سنه مِهر ائیله‌مک آیین دئڲیل
خوب‌لر محرابِ ابروسینه قېلمازسان سُجود
دینینی دؤندرگیل ای زاهد که یاخشې دین دئڲیل
تا فضولی قامت و رُخسارېنا وئرمیش کؤنۆل
مایلِ سرو و هواخواهِ گُل و نسرین دئڲیل
(محمد فضولی بغدادی)

کوئی بھی سُنبُل تمہارے سُنبُلِ زُلف کی مانند مُشکیں نہیں ہے۔۔۔ نافۂ چِین کو تمہاری زُلف جیسا کہتے ہیں، لیکن [یہ] حقیقت نہیں ہے۔
بے شک! برگِ گُل میں بھی نزاکت و رنگ موجود ہے، لیکن [وہ] تمہارے جاں پروَر لبِ لعل کی مانند شیریں نہیں ہے۔
[مردُم] تم کو اغیار کی جانب مہربان کہتے ہیں لیکن میں اُس پر یقین نہیں کرتا کیونکہ مِہربانی و محبّت کرنا تمہاری طرز و روِش نہیں ہے۔
[اگر] تم خُوبوں کے محرابِ ابرو کی جانب سجدہ نہیں کرتے۔۔۔ اے زاہد! اپنے دین کو تبدیل کر لو کہ [یہ] خوب دین نہیں ہے۔
جب سے فضولی نے تمہارے قامت و رُخسار کو دل دیا ہے، وہ سرْو کی جانب مائل، اور گُل و نسرین کا آرزومند نہیں ہے۔
× نافۂ چِین = چِینی آہُو کی ناف سے نکلنے والا مُشک

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Hiç sünbül sünbüli-zülfün kimi mişkin degil,
Nafeyi-Çini saçın tək derlər, əmma çin degil.
Var gül bərgində həm əlhəq, nəzakət birlə rəng,
Leyk, canpərvər ləbi-lə’lin kimi şirin degil.
Mehriban derlər səni əğyarə, lakin mən ona
Bavər etmən kim, sənə mehr eyləmək ayin degil.
Xublər mehrabi-əbrusinə qılmazsan sücud,
Dinini döndərgil, ey zahid, ki, yaxşı din degil.
Ta Füzuli qamətü rüxsarına vermiş könül,
Maili-sərvü həvaxahi-gülü nəsrin degil.

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Hiç sünbül sünbül-i zülfün kimi müşgin değil
Nâfe-i Çin’i saçın tek derler ammâ çin değil
Var gül berginde hem el-hak nezâket birle reng
Lik can-perver leb-i lâ’lin kimi şîrin değil
Mihr-ban derler seni ağyâra likin ben ana
Bâver etmen kim sana mihr eylemek âyin değil
Hûblar mihrâb-i ebrûsuna kılmazsan sücûd
Dinini döndergil ey zâhid ki yahşı din değil
Tâ Fuzûlî kâmet ü ruhsârına vermiş gönül
Mâ’il-i serv ü hevâ-hâh-i gül ü nesrin değil

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن