گُلستانِ سعدی شیرازی کی ایک حکایت کا تُرکی ترجمہ

بیر گۆن جاوان‌لېق‌دا نادان‌لېق ائدیب آنامېن اۆستۆنه برْک قېشقېردېم. اۏ، قلبی اینجیمیش حال‌دا کۆنج‌ده اۏتوردو، آغلایېب دئدی: «کؤرپه‌لیڲین اونودوب‌سان کی، بئله کۏبودلوق ائدیرسن؟»
آنا اۏغلونو زۏرلو گؤرجک هامان،
بئله سؤیله‌دی: ای پلنگ اۏولایان!
یادا دۆشسه ایدی اوشاق‌لېق چاغېن،
کی قۏینوم‌دا گۆج‌سۆز چکه‌ردین فغان،
بو گۆن ائیله‌مزدین منه ظۆلم‌لر،
کی، سن گۆج‌لۆسن ایندی، من ناتوان.

مُتَرجِمان: محمدآقا سُلطانوف، رحیم سُلطانوف، اسماعیل شمس (از شُورَوی آذربائجان)

ایک روز جوانی میں نادانی کرتے ہوئے مَیں اپنی مادر پر سخت چِلّایا۔ وہ رنجیدہ دل حالت میں گوشے میں بیٹھی اور روتے ہوئے بولی: «کیا تم اپنی طِفلی کو فراموش کر گئے ہو جو اِس طرح بدتمیزی کر رہے ہو؟»
شعر:
مادر نے جیسے ہی اپنے پِسر کو پُرقوّت و زورمند دیکھا تو یہ کہا: اے تیندوے کو شِکار کرنے والے! اگر تمہارا زمانۂ طِفلی [تمہاری] یاد میں آ جاتا، کہ جب تم میری آغوش میں بے قُوّتی کے ساتھ فغاں کیا کرتے تھے، تو اِس روز تم مجھ پر ظُلم نہ کرتے، کہ [جب] تم اِس وقت قوی ہو اور میں ناتواں۔

Bir gün cavanlıqda nadanlıq edib anamın üstünə bərk qışqırdım. O, qəlbi incimiş halda küncdə oturdu, ağlayıb dedi:
– Körpəliyini unudubsan ki, belə kobudluq edirsən?
Ana oğlunu zorlu görcək haman,
Belə söylədi: – Ey pələng ovlayan!
Yada düşsə idi uşaqlıq çağın,
Ki, qoynumda gücsüz çəkərdin fəğan,
Bu gün eyləməzdin mənə zülmlər,
Ki, sən güclüsən indi, mən natəvan.

Advertisements

ایرانی-آذربائجانی-عُثمانی شیعی سُنّی فرقہ پرستی کی مذمّت – میرزا علی اکبر ‘صابر’

قفقازی آذربائجانی شاعر میرزا علی‌اکبر ‘صابر’ (وفات: ۱۹۱۱ء) کی ایک طنزیہ نظم «فخریّه» کے دو بند، جس میں اُنہوں نے خِطّے کی تاریخی شیعی-سُنّی فرقہ پرستی کی مذّمت کی ہے:

"بیر وقت «شه اسماعیل» و «سُلطانِ سلیم‍»ه
مفتون اۏلاراق ائیله‌دیک اسلامې دونیمه
قۏیدوق ایکی تازه آدې بیر دینِ قدیمه
سالدې بو تشیُّع، بو تسنُّن بیزی بیمه
قالدېقجا بو حالت‌له سزایِ اسَفیز بیز
اؤز دینیمیزین باشېنا انگل-کلفیز بیز

«نادر» بو ایکی خسته‌لیڲی توتدو نظرده
ایسته‌ردی علاج ائیله‌یه بو قۏرخولو درده
بو مقصد ایله عزم ائده‌رک گیردی نبرده
مقتولاً اۏنون نعشی‌نی قۏیدوق قورو یئرده
بر شئیِ عجیبیز، نه بیلیم، بیر تُحَفیز بیز
اؤز دینیمیزین باشېنا انگل-کلفیز بیز”
(میرزا علی‌اکبر ‘صابر’)

ایک زمانے میں ہم نے شاہ اسماعیل صفوی اور سُلطان سلیم عُثمانی پر مفتون ہو کر اِسلام کو دونیم کر دیا۔۔۔ ہم نے ایک [واحد] دینِ قدیم کے دو نئے نام رکھ دیے۔۔۔ اِس تشیُّع اور تسنُّن نے ہم کو خوف و خطر میں ڈال دیا۔۔۔ ہم جب تک اِس حالت میں ہیں، ہم تأسُّف کے لائق و سزاوار ہیں!۔۔۔ ہم اپنے دین کے لیے پُربلا اسبابِ زحمت اور مانِع ہیں!
نادر شاہ افشار اِن دو بیماریوں کی جانب مُتوجِّہ ہوا۔۔۔ وہ اِس خوفناک درد کا علاج کرنا چاہتا تھا۔۔۔ اِس مقصد کے ساتھ عزم کرتے ہوئے وہ جنگ میں داخل ہوا۔۔۔ ہم نے اُس کو مقتول کر کے اُس کی نعش کو خُشک زمین پر رکھ دیا۔۔۔ ہم اِک عجیب شَے ہیں، کیا جانُوں!، ہم اِک طُرفہ و عجیب و غریب [چیز] ہیں!۔۔۔ ہم اپنے دین کے لیے پُربلا اسبابِ زحمت اور مانِع ہیں!

× بندِ اول کے مصرعِ اوّل میں شاہ اسماعیل صفوی اور سُلطان سلیم عُثمانی کے مابین فرقہ پرستانہ خُصومت کی جانب اشارہ ہے۔
× بندِ دوم میں اُن اقدامات کی جانب اشارہ ہے جو نادر شاہ افشار نے شیعی-سُنّی تفرِقہ بازی کو ختم کرنے کے لیے کیے تھے۔

Bir vəqt Şəh Ismayilü Sultani-Səlimə
Məftun olaraq eylədik islamı dünimə,
Qoyduq iki tazə adı bir dini-qədimə,
Saldı bu təşəyyö, bu təsənnün bizi bimə….
Qaldıqca bu halətlə səzayi-əsəfiz biz!
Öz dinimizin başına əngəl-kələfiz biz!

Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə,
İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə,
Bu məqsəd ilə əzm edərək girdi nəbərdə,
Məqtulən onun nə’şini qoyduq quru yerdə….
Bir şeyi-əcibiz, nə bilim, bir tühəfiz biz!
Öz dinimizin başına əngəl-kələfiz biz!


اگر تم مجھ کو ایک بوسہ دو۔۔۔

انگلستانی شاعر رابرٹ ہیرک کی ایک مُختصر انگریزی نظم کا منظوم تُرکی ترجمہ:
منه بیر بوسه وئرسن
بسیم‌دیر. بلکه ده سن
بوندان کاسېب دۆشرسن؟!
قۏرخما، نازلې نیگارېم،
چۏخ تئز زنگین‌له‌شرسن:
من حاضېرام کی گۆن‌ده
بیری‌نین عوضینده
سنه، ائی نازلې یارېم،
مین بیر بوسه قایتارېم!
(هاملئت عیساخان‌لې)
اگر تم مجھ کو ایک بوسہ دو تو میرے لیے کافی ہے۔۔۔ شاید اِس سے تم نادار ہو جاؤ گی!۔۔۔ [لیکن] ڈرو مت، اے میری نگارِ نازنیں، تم بِسیار جَلد ثروت مند ہو جاؤ گی۔۔۔ [کیونکہ] میں آمادہ ہوں کہ ہر روز ایک [بوسے] کے عوض میں، تم کو، اے میری یارِ نازنیں، ایک ہزار ایک بوسے واپَس کروں!

(Sənə, Dianeme)
Mənə bir busə versən
Bəsimdir. Bəlkə də sən
Bundan kasıb düşərsən?!
Qorxma, nazlı nigarım,
Çox tez zənginləşərsən:
Mən hazıram ki gündə
Birinin əvəzində
Sənə, ey nazlı yarım,
Min bir busə qaytarım!
(Hamlet İsaxanlı)

× مندرجۂ بالا نظم سات ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔


آنامېن دوعاسې/میری مادر کی دُعا – مروارید دلبازی

(آنامېن دوعاسې)
آنام دوعا ائتدی:
آللاهېم منی
اؤلدۆرسن نه قېش‌ده،
نه یای‌دا اؤلدۆر.
هاواسې مۆلاییم بیر آی‌دا اؤلدۆر.
آنامېن سسی‌نی آللاه ائشیتدی
اۏنون بو دوعاسې درگاها یئتدی.
چمن چیچک‌لری، آغ یاسه‌من‌لر
بزه‌دی قبری‌نی اۏنون اۏ گۆن‌لر.

اؤلسم، آنام کیمی منی ده، آللاه!
سن نه قېش‌دا اؤلدۆر، نه یای‌دا اؤلدۆر.
گؤیۆ یاز گۆنش‌لی بیر آی‌دا اؤلدۆر!
منی سۏن منزیله آپاران‌لارې
نه ایستی تنتیتسین، نه شاختا، نه قار.
ائی پروه‌ردیگار!
(مروارید دلبازی)

(میری مادر کی دُعا)
میری مادر نے دُعا کی:
اے میرے اللہ
اگر تم مجھ کو مارنا تو نہ سردیوں میں،
اور نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک مُلائم موسم والے ماہ میں مارنا۔
اللہ نے میری مادر کی صدا سُن لی
اُس کی یہ دُعا درگاہِ [خداوندی] تک پہنچ گئی۔
چمن کے گُلوں نے، سفید یاسمَنوں نے
اُس کی قبر کو اُن ایّام میں سجا دیا۔

اگر میں مر جاؤں تو میری مادر کی طرح مجھ کو بھی، اے اللہ!
تم نہ سردیوں میں مارنا، نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک ایسے ماہ میں مارنا، جس میں آسمان پر بہاری خورشید ہو۔
مجھ کو آخری منزل کی جانب لے جانے والوں کو
نہ گرمی تنگ و بیزار کرے، نہ مُنجَمِد کُن موسم، اور نہ برف۔
اے پروَردِگار!

(Anamın Duası)
Anam dua etdi:
Allahım məni
Öldürsən nə qışda,
Nə yayda öldür.
Havası mülayim bir ayda öldür.
Anamın səsini Allah eşitdi
Onun bu duası dərgaha yetdi.
Çəmən çiçəkləri, ağ yasəmənlər
Bəzədi qəbrini onun o günlər.

Ölsəm, anam kimi məni də, Allah!
Sən nə qışda öldür, nə yayda öldür.
Göyü yaz günəşli bir ayda öldür!
Məni son mənzilə aparanları
Nə isti təntitsin, nə şaxta, nə qar.
Ey Pərvərdigar!
(Mirvarid Dilbazi)

× شاعرہ کا تعلق جمہوریۂ آذربائجان سے تھا۔
× مندرجۂ بالا نظم ہِجائی وزن میں ہے۔


صدرالدین عینی کی ایک فارسی نظم کا منظوم تُرکی ترجمہ

(نه واختاجان؟)
نه واختاجان اۏ ساچ‌لارا دؤنۆب حئیران اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان، دئ، اۏ یاقوت دۏداق‌لارا
باخېب آل قان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان وفاسېزا بئله حئیران اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان بو هیجران‌دان اوچوب ویران اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان گؤز یاش‌لارېن یاغېش اۏلوب یاغاجاق‌دېر؟
نه واختاجان بو تنهالېق سنی اۏدا یاخاجاق‌دېر؟
نه واختاجان بو آیرېلېق وارلېغېنې سېخاجاق‌دېر؟
نه واختاجان بیگانه‌یه باخېب پئشمان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان آیاغېنې قاناداجاق بو تیکان‌لار؟
نه واختاجان بیتمه‌یه‌جک بو حسرت‌لر، بو هیجران‌لار؟
نه واختاجان اۏدلایاجاق، سؤیله، سنی آه – فغان‌لار؟
نه واختاجان یانېب، یانېب بئله گیریان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان خیففت ائدیب گؤز یاشېنې سیله‌جک‌سن؟
نه واختاجان محرومیییت زنجیرینده اؤله‌جک‌سن؟
نه واخت گیریب دؤیۆش‌لره آزاد اۏلوب گۆله‌جک‌سن؟
مۆباریزه واختې چاتېب، نه واخت عۆصیان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
(صدرالدین عینی)
(مترجم: جابر نوروز)

(کب تک؟)
کب تک اُن زُلفوں کی جانب پلٹ کر والِہ و شیفتہ ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کہو، کب تک اُن مثلِ یاقوت لبوں پر نگاہ کر کے سُرخ خون ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک بے وفاؤں پر اِس طرح مفتون ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک اِس ہجراں کے سبب نابود و ویران ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک تمہارے اشک بارش بن کر برسیں گے؟
کب تک یہ تنہائی تم کو آتش میں جلائے گی؟
کب تک یہ فراق تمہارے وجود کو آزُردہ و رنجیدہ کرے گا؟
کب تک تم بیگانے پر نگاہ کر کے پشیمان ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک تمہارے پَیر کو یہ خار مجروح کریں گے؟
کب تک یہ حسرتیں، یہ ہجر ختم نہ ہوں گے؟
بتاؤ کب تک تم کو آہ و فغاں جلائیں گی؟
کب تک جل جل کر تم اِس طرح گریاں ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک مایوس و مغموم ہو کر اپنے اشکوں کو پونچھو گے؟
کب تک محرومیت کی زنجیر میں مرو گے؟
[آخر] کب نبَردوں میں داخل ہو کر آزاد ہو کر ہنسو گے؟
مُبارزے کا وقت آ پہنچا، کب بغاوت کرو گے؟
اے میرے دل!

(Nə vaxtacan?)
Nə vaxtacan o saçlara dönüb heyran olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan, de, o yaqut dodaqlara
baxıb al qan olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan vəfasıza belə heyran olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan bu hicrandan uçub viran olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan göz yaşların yağış olub yağacaqdır?
Nə vaxtacan bu tənhalıq səni oda yağacaqdır?
Nə vaxtacan bu ayrılıq varlığını sıxacaqdır?
Nə vaxtacan biganəyə baxıb peşman olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan ayağını qanadacaq bu tikanlar?
Nə vaxtacan bitməyəcək bu həsrətlər, bu hicranlar?
Nə vaxtacan odlayacaq, söylə, səni ah – fəğanlar?
Nə vaxtacan yanıb, yanıb belə giryan olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan xiffət edib göz yaşını siləcəksən?
Nə vaxtacan məhrumiyyət zəncirində öləcəksən?
Nə vaxt girib döyüşlərə azad olub güləcəksən?
Mübarizə vaxtı çatıb, nə vaxt üsyan olacaqsan,
könlüm mənim?

× مندرجۂ بالا تُرکی نظم ہِجائی وزن میں ہے۔

صدرالدین عینی کی فارسی نظم ‘تا به کَی’ خوانیے۔


علامہ اقبال کی فارسی نظم «محاوره مابینِ خدا و انسان» کا منظوم تُرکی ترجمہ

(تانرې و اینسان)

تانرې:
من سویلا تۏرپاق‌دان عالم یاراتدېم،
سن فارس ایله زنجی، تۆرک ایله تاتار.

من میسی، دمیری قارشېنا آتدېم،
سن یاپدېن دمیر‌دن قېلېنج زهرمار.

من قوش‌لار یاراتدېم، نغمه‌کار، آزاد،
سن درحال دۆزه‌لتدین دمیر‌دن قفس.

من اۏرمان گؤیه‌رتدیم، آچدې قۏل-قاناد،
سن بالتا گؤتۆرۆب دۏغرادېن عبث.

اینسان:
سن گئجه یاراتدېن، من چېراغ اۏلدوم،
وئردیڲین تۏپراق‌دا باغچا، باغ اۏلدوم.

سن داغ‌لار اوجالتدېن، من آچدېم معدن،
پییاله یاراتدېم سنین گیلین‌دن.

ایلان زهرینی آلدېم الین‌دن
ملهمه دؤنده‌ردیم زهرمارې من.

گۆزگۆیله چئویردیم وئردیڲین قومو،
بۏینوما قۏیدوغون میننتین بومو؟
(مترجم: خلیل رضا اولوتۆرک)

(خدا و انسان)

خدا:
میں نے آب و گِل سے عالَم خَلق کیا
تم نے فارْس و زنگی و تُرک و تاتار بنا لیے

میں نے مِس (تانبے) اور آہن کو تمہارے مقابل رکھا
تم نے آہن سے بدبخت شمشیر بنا لی

میں نے نغمہ کار و آزاد پرندے خَلق کیے
تم نے فوراً آہن سے قفس تیّار کر لیا

میں نے جنگل اُگایا، اُس نے بال و پر کھولے
تم نے تیشہ (کُلہاڑی) لا کر عبث میں [اُس کو] بُریدہ کر دیا

انسان:
تم نے شب خَلق کی، میں چراغ ہو گیا
تمہاری دی ہوئی خاک پر میں باغیچہ و باغ ہو گیا

تم نے کوہسار بلند کیے، میں نے معدن کھولا
میں نے تمہاری [عطا کردہ] گِل سے پیالہ بنایا

میں نے تمہارے دست سے سانپ کے زہر کو لیا
زہرِ مار کو میں نے مرہم میں تبدیل کر دیا

میں نے تمہاری دی ہوئی ریت کو آئینے میں تبدیل کر لیا
کیا تمہارا مجھ پر احسان جتانا یہ ہے؟
(یعنی کیا تم مجھ پر اِس طرح احسان جتاؤ گے؟)

(Tanrı və İnsan)

Tanrı:
Mən suyla torpaqdan aləm yaratdım,
Sən fars ilə zənci, türk ilə tatar.

Mən misi, dəmiri qarşına atdım,
Sən yapdın dəmirdən qılınc zəhrmar.

Mən quşlar yaratdım, nəğməkar, azad,
Sən dərhal düzəltdin dəmirdən qəfəs.

Mən orman göyərtdim, açdı qol-qanad,
Sən balta götürüb doğradın əbəs.

İnsan:
Sən gecə yaratdın, mən çıraq oldum,
Verdiyin torpaqda bağca, bağ oldum.

Sən dağlar ucaltdın, mən açdim mədən,
Piyalə yaratdım sənin gilindən.

İlan zəhərini aldım əlindən,
Məlhəmə döndərdim zəhrmarı mən.

Güzgüylə çevirdim verdiyin qumu,
Boynuma qoyduğun minnətin bumu?
(Mütərcim: Xəlil Rza Ulutürk)

× مندرجۂ بالا تُرکی نظم گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔
× مُترجِم کا تعلق جمہوریۂ آذربائجان سے تھا۔


عیدِ میلادِ مسیح کا مُقدّس وقت – ولیم شیکسپیئر (ہیملٹ سے مُقتَبس)

ولیم شیکسپیئر کے نُمائش نامے «ہیملٹ» کے منظرِ اوّل میں قلعے کے نگہبانوں کو شب کے وقت وفات کردہ پادشاہ کا شبَح (بھوت) نظر آ تا ہے، جو مُرغے کے بانگ زن ہونے پر غائب ہو جاتا ہے۔ اُس موقع پر ‘مارسیلس’ نامی مُحافظ یہ کلمات کہہ کر عیدِ میلادِ مسیح کے موسم کو یاد کرتا ہے:

(منظوم تُرکی ترجمہ)
"خۏروز بانلایاندا غئیب اۏلدو کؤلگه.
دئییرلر کی، هر ایل قېش‌دان آز اوول،
میلاد بایرامېندا گئجه صۆبحه‌دک
بانلایېر دورمادان اۏ سحر قوشو.
اۏندا گزه بیلمیر هئچ یئرده روح‌لار،
اۏندا گئجه کئچیر آسوده، راحات،
یئره زییان وورمور سه‌ییاره‌لر ده،
سئحر ده، جادو دا دۆشۆر کسردن.
واخت بئله مۆقددس، بئله خۏش اۏلور!”
(مُتَرجِم: صابر مُصطفیٰ)

مُرغے کے بانگ زن ہونے پر وہ سایہ غائب ہو گیا۔
کہتے ہیں کہ ہر سال سرما سے ذرا قبل،
عیدِ میلادِ مسیح کے موقع پر شب کو صُبح تک
وہ مُرغِ سحَر بِلا اِنقطاع بانگ مارتا رہتا ہے۔
اُس وقت کسی بھی جگہ رُوحیں نہیں گھوم پِھر سکتیں،
اُس وقت شب آسودگی و راحت کے ساتھ گُذرتی ہے،
[منحوس] سیّارے بھی زمین کو زِیاں نہیں پہنچاتے،
سِحر و جادو کی بھی حِدّت و قُوّت و تیزی ختم ہو جاتی ہے۔
وقت اِس طرح مُقدّس، اور اِس طرح خوب [و مُبارک] ہو جاتا ہے!

Xoruz banlayanda qeyb oldu kölgə.
Deyirlər ki, hər il qışdan az əvvəl,
Milad bayramında gecə sübhədək
Banlayır durmadan o səhər quşu.
Onda gəzə bilmir heç yerdə ruhlar,
Onda gecə keçir asudə, rahat,
Yerə ziyan vurmur səyyarələr də,
Sehr də, cadu da düşür kəsərdan.
Vaxt belə müqəddəs, belə xoş olur!

× مندرجۂ بالا ابیات گیارہ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہیں۔

انگریزی متن:
It faded on the crowing of the cock.
Some say that ever ‘gainst that season comes
Wherein our Saviour’s birth is celebrated,
The bird of dawning singeth all night long.
And then, they say, no spirit dare stir abroad.
The nights are wholesome. Then no planets strike,
No fairy takes, nor witch hath power to charm,
So hallowed and so gracious is that time.