محمد فضولی بغدادی کی نظر میں غزلِ خوب کی خصوصیات

محمد فضولی بغدادی اپنے ایک تُرکی قطعے میں غزل کے بارے میں فرماتے ہیں:

(قطعه)
اۏلدور غزل که فیضی اۏنون عام اۏلوب مُدام
آرایشِ مجالسِ اهلِ قبول اۏلا
وِردِ زبانِ اهلِ صفا و سُرور اۏلوب
مضمونو ذوق‌بخش و سریعُ‌الحُصول اۏلا
اۏندان نه سُود کیم اۏلا مُبهم عبارتی
هر یئرده اِستِماعین ائدنلر ملول اۏلا
(محمد فضولی بغدادی)

غزل وہ ہے کہ جس کا فیض ہمیشہ عام ہو اور جو مجالسِ اہلِ قبول کی آرائش ہو۔
[جو ہمیشہ] اہلِ صفا و سُرور کا وِرد زباں ہو اور جس کا مضمون ذوق بخش اور سریع الحصول (آسان فہم) ہو۔
اُس [غزل] سے کیا فائدہ کہ جس کی عبارت مُبہم ہو اور ہر جگہ اُس کو سننے والے ملول ہو جائیں؟

Oldur ğəzəl ki, feyzi onun am olub müdam,
Arayişi-məcalisi-əhli-qəbul ola.
Virdi-zəbani-əhli-səfavü sürur olub,
Məzmunu zövqbəxşü səri’ül-hüsul ola.
Ondan nə sud kim, ola mübhəm ibarəti,
Hər yerdə istima’in edənlər məlul ola.


ای خسروِ مه‌رویان، گل بیرجه گلستانه – سیّد ابوالقاسم نباتی (فارسی + ترکی)

ای خسروِ مه‌رُویان، گل بیرجه گلستانه
تا مِهرِ رُخت پرتَو، سالسېن گُل و ریحانه
آن نرگسِ جادویت، سالدې منی صحرایه
ابرویِ کمان‌دارت، ائتدی منی دیوانه
ساقی ز کرم جامی، لطف ائیله منِ زاره
در دورِ سرت گردم، بیر دور ائله مستانه
برخیز و خرامان کن، اۏل قامتِ دل‌جویت
این عاشقِ مجنون را، بیرجه دۏلو پیمانه
بِگْذر به سرِ لیلی، بو دین و بو مذهب‌دن
خاکِ رهِ رندان شو، اۏل خادمِ میخانه
دوش از غمِ دل یک دم، بیر داغه گذر ائتدیم
افتاد رهم ناگه، بیر طُرفه بیابانه
قربانِ سرت ساقی، باخ بیر منِ مخموره
بِاللهِ قُمِ العجِّل، دؤندۆ اۆرڲیم قانه
خالِ حبشی‌رنگت، ائتدی گۆنۆمۆ قاره
آنِ لعلِ شَکَر‌پاشت، بیر رحمه گلیر یا نه؟
ای بلبلِ غم‌دیده، گلدی ڲینه فصلِ گُل
برخیز و بِزن چهچه، گل شور ایله افغانه
شیرینِ شَکَر‌لب کَی، دېشقارې چېخار ائودن
تا غُلغُله اندازد، بو گنبدِ گردانه
در ریختنِ خونم، تعجیل ائله‌مه چۏخ دا
ناحق‌کُشی، خون‌ریزی، لایق‌دی‌می سلطانه؟
ای کافرِ سنگین‌دل، بیر پرده گؤتۆر اۆزدن
تا طعنه زند حُسنت، خورشیدِ درخشانه
رفتن ز سرِ کویت، بیر امردی چۏخ مشکل
حاشا که جدا از شمع، هرگز اۏلا پروانه
از تارِ خمِ زلفت، سال بۏینوما زنجیری
در گوشهٔ ابرویت، سالدې منی زندانه
آن ساغرِ زرّین را، ساقی منه وئرسین بیر
تا اینکه زنم پایی، بو مُلکِ سلیمانه
مستانه بیاور مَی، سرگرم ائله عُشّاقې
یک دم بِکُن احسانی، بو جمعِ پریشانه
برخیز نباتی را، بیر جام ایله قېل سرمست
آن گاه تماشا کن، بو مرغِ خوش‌اَلحانه
(سید ابوالقاسم نباتی)

ترجمہ:
اے خُسروِ ماہ رُویاں! ذرا ایک بار گلستان میں آؤ تاکہ تمہارا خورشیدِ رُخ گُل و ریحان پر [اپنا] پرتَو ڈالے۔
تمہاری اُس نرگس جیسی چشمِ جادوگر نے مجھے صحرا میں ڈال دیا ہے؛ [اور] تمہارے ابروئے کماں دار نے مجھے دیوانہ کر دیا ہے۔
اے ساقی! از راہِ کرم ایک جام مجھ زار کو عطا کرو اور لطف کرو۔۔۔ میں تمہارے سر کے گِرد گردش کروں (یعنی تم پر قربان جاؤں)، ایک گردشِ [جام] ایسی مستانہ کرو۔ (یا ایک مستانہ گردشِ جام کرو۔)
اُٹھو اور اپنی اُس قامتِ دلجو کو خراماں کرو؛ [اور] اِس عاشقِ مجنوں کو ایک پیمانۂ پُر عطا کرو۔
لیلی کی راہ میں تم اِس دین اور اِس مذہب سے گذر جاؤ (یعنی اِن کو ترک کر دو)۔۔۔ خاکِ راہِ رنداں ہو جاؤ اور خادمِ میخانہ بن جاؤ۔
گذشتہ شب میں نے غمِ دل کے باعث ایک لمحے کے لیے ایک کوہ کی جانب گذر گیا۔۔۔ ناگاہ میری راہ ایک عجیب بیابان کی جانب چلی گئی۔
اے ساقی! میں تمہارے سر پر قربان جاؤں! مجھ مخمور پر ایک نگاہ ڈالو!۔۔۔ خدارا! اُٹھو اور جلدی کرو، میرا دل خون ہو گیا ہے۔
تمہارے سیاہ رنگ خال نے میرے روز کو سیاہ کر دیا ہے؛ تمہارا وہ لبِ لعلِ شَکَر افشاں ذرا رحم کرے گا یا نہیں؟
اے بلبلِ غم دیدہ! دوبارہ فصلِ گُل آ گئی؛ اُٹھو، چہچہاؤ، اور شور و فغاں کرو۔
شیرینِ شَکَر لب اپنے خانے (گھر) سے کب بیرون نکلے گی؟۔۔۔۔ تاکہ وہ اِس گنبد جیسے چرخِ گردوں میں شور و غُلغُلہ برپا کر دے۔
[اے یار!] میرے خون بہانے میں [اِتنی] زیادہ تعجیل مت کرو؛ ناحق قتل کرنا اور خوں ریزی کیا سلطان کے لیے مناسب ہیں؟
اے کافرِ سنگین دل! ذرا اپنے رُخ سے پردہ ہٹاؤ تاکہ تمہارا حُسن خورشیدِ درخشاں کو طعنہ مارے۔
تمہارے کوچے سے جانا ایک مشکل امر تھا۔۔۔ حاشا کہ پروانہ کبھی شمع سے جدا ہو!
اپنے تارِ خَمِ زلف سے میری گردن میں زنجیر ڈال دو۔۔۔ [اُس نے] تمہارے گوشۂ ابرو میں مجھے زندان میں ڈال دیا ہے۔
ساقی کو چاہیے کہ اُس ساغرِ زرّیں کو ایک بار مجھے دے تا یہ کہ میں اِس مُلکِ سلیماں پر پُشتِ پا مار دوں۔
مست حالت میں شراب لے آؤ اور عاشقوں کو سرگرم کر دو۔۔۔ اِس جمعیتِ پریشاں پر ایک لمحہ ذرا احسان کرو۔
اُٹھو [اور] نباتی کو ایک جام کے ساتھ سرمست کرو۔۔۔ اُور پھر اِس مُرغِ خوش اَلحان کا نظارہ کرو۔

لاطینی خط میں:
Ey xösrövi-məhruyan, gəl bircə gülüstanə,
Ta mehri-rüxət pərtöv, salsın gülü reyhanə.
On nərgisi-caduyət, saldı məni səhrayə,
Əbruyi-kəmandarət, etdi məni divanə.
Saqi, zi kərəm cami, lütf eylə məni-zarə,
Dər dövri-sərət gərdəm, bir dövr elə məstanə.
Bərxizü xuraman kün, ol qaməti-dilcuyət.
In aşiqi-Məcnunra bircə dolu peymanə.
Bügzər bəsəri-Leyli, bu dinü bu məzhəbdən,
Xaki-rahi-rindan şo, ol xadimi-meyxanə.
Duş əz qəmi-dil yek dəm bir dağə güzar etdim,
Oftad rəhəm nagəh bir türfə biyabanə.
Qurbani-sərət, saqi, bax bir məni-məxmurə,
Billahi, qümil əccil, döndü ürəyim qanə.
Xali-həbəşirəngət etdi günümü qarə,
On lə’li-şəkərpaşət bir rəhmə gəlir ya nə?
Ey bülbüli-qəmdidə, gəldi yenə fəsli-gül,
Bərxizü bezən çəh-çəh, gəl şur ilə əfğanə.
Şirini-şəkər ləb key dışqarı çıxar evdən.
Ta ğülğülə əndazəd bu günbədi-gərdanə.
Dər rixtəni-xunəm tə’cil eləmə çox da,
Nahəqküşi, xunrizi layiqdimi sultanə?
Ey kafəri-səngindil, bir pərdə götür üzdən.
Ta tə’nə zənəd hüsnət xurşidi-dirəxşanə.
Rəftən zi səri-kuyət bir əmrdi çox müşkül.
Haşa ki, coda əz şəm, hərgiz ola pərvanə.
Əz tari-xəmi-zülfət sal boynuma zənciri,
Dər guşeyi-əbruyət saldı məni zindanə.
On sağəri-zərrinra saqi mənə versin bir.
Tainki zənəm payi bu mülki-Süleymanə.
Məstanə biyavər mey, sərgərm elə üşşaqi,
Yek dəm bekün ehsani bu cəm’i pərişanə.
Bərxiz Nəbatira, bir cam ilə qıl sərməst,
Ongah tamaşa kün bu mürği-xoşəlhanə.

مأخذِ متن


طعن ائیله‌مک نه لازم فرهادِ نامُرادا – رحمتی تبریزی

وزن: مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

طعن ائیله‌مک نه لازم فرهادِ نامُرادا
هیچ کیمسه بو جهاندا یئتیشمه‌میش مُرادا
زاهد اگر بنۆمله اۏتورماسا روادور
بیر یئرده باشا وارماز سجّاده ایله باده
الله رضاسې‌ ایچۆن زلفین طاغېتما ای یئل
دور اؤزگه‌لر سوزییلن عمرۆڭی وئرمه بادا
کیرپۆکلرۆڭ خدنگی صانما که ضایع اۏلدې
نازک‌نهال اۏلوپدور هر بیری بیر یارادا
مجنون و شورِ لیلی فرهاد و عشقِ شیرین
بی‌چاره رحمتی تک هر کیمسه بیر بلادا
(رحمتی تبریزی)

Ṭa’n eylemek ne lāzım Ferhād-ı nā-murāda
Hīç kimse bu cihānda yetişmemiş murāda
Zāhid eger benümle oturmasa revādur
Bir yėrde başa varmaz seccāde ile bāde
Allah rıżāsı-y-içün zülfin ṭaġıtma ėy yėl
Dur özgeler söziylen ‘ömrüngi vėrme bāda
Kirpüklerüng ĥadengi ṣanma ki żāyi’ oldı
Nāzük-nihāl olupdur her biri bir yarada
Mecnūn u şūr-ı Leylī Ferhād u ‘ışķ-ı Şīrīn
Bī-çāre Raḥmetī tek her kimse bir belāda
(Raḥmetī-i Tebrizī)

ترجمہ:
فرہادِ نامُراد کو طعن کرنے کی کیا ضرورت ہے [کہ] اِس جہاں میں کوئی بھی شخص اپنی مراد تک نہیں پہنچا ہے۔
زاہد اگر میرے ساتھ نہ بیٹھے تو روا ہے؛ [کیونکہ] سجّادہ اور بادہ ایک ہی جا نہیں پائے جاتے۔
اے باد! خدارا اُس کی زُلفوں کو مت بِکھراؤ۔۔۔۔ رُک جاؤ، دیگروں کے قول و حَرف پر اپنی عمر کو برباد مت کرو۔
یہ مت گمان کرو کہ تمہاری مِژگاں کے تیر ضائع ہو گئے ہیں؛ [بلکہ] اُن میں سے ہر ایک [تیر] کسی زخم میں نہالِ نازک بن گیا ہے۔
مجنون اور شوقِ لیلیٰ، فرہاد اور عشقِ شیریں۔۔۔۔ بے چارے رحمتی کی طرح ہر شخص کسی بلا میں [مبتلا] ہے۔

× رحمتی تبریزی کا انتقال ۱۶۱۶ء میں آگرہ میں ہوا تھا۔

الله رضاسې‌ ایچۆن زلفین طاغېتما ای یئل
دور اؤزگه‌لر سوزییلن عمرۆڭی وئرمه بادا

Allah rıżāsı-y-içün zülfin ṭaġıtma ėy yėl
Dur özgeler söziylen ‘ömrüngi vėrme bāda

اے باد! خدارا اُس کی زُلفوں کو مت بِکھراؤ۔۔۔۔ رُک جاؤ، دیگروں کے قول و حَرف پر اپنی عمر کو برباد مت کرو۔

میں نے مندرجۂ بالا تُرکی غزل کا متن عُزیر آسلان (تُرکیہ) کے مقالے ‘رحمتی تبریزی اور اُن کے تُرکی اشعار‘ سے اخذ کیا ہے۔ اُس کے لحاظ سے اِس غزل کی بیتِ سوم کا مضمون، اور دونوں مصرعوں کے درمیان ربط واضح نہیں ہے۔ لیکن ایک دیگر مأخذ میں اِس بیت کے مصرعِ اول میں ‘الله’ کی بجائے ‘ائل‌لر’ نظر آیا ہے، جس کی موجودگی میں کُل بیت کا مفہوم یہ ہو جائے گا:
اے باد! مردُم کی خوشنودی کے لیے اُس کی زُلفوں کو مت بِکھراؤ۔۔۔۔ رُک جاؤ، دیگروں کے قول و حَرف پر اپنی عمر کو برباد مت کرو۔
اِس صورت میں بیت کا مضمون قابلِ فہم ہو گیا ہے۔

 


ای فیض‌رسانِ عرب و تُرک و عجم – محمد فضولی بغدادی کی ایک تُرکی رباعی

ای فیض‌رسانِ عرب و تُرک و عجم
قېلدېن عربی افصحِ اهلِ عالَم
ائتدین فُصَحایِ عجمی عیسیٰ‌دم
بن تُرک‌زبان‌دان التفات ائیله‌مه کم
(محمد فضولی بغدادی)

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Еy fеyzrəsani-ərəbü türkü əcəm
Qıldın ərəbi əfsəhi-əhli-aləm
Еtdin füsəhayi-əcəmi Isadəm
Bən türkzəbandan iltifat еyləmə kəm

ترجمہ:
اے عرب و تُرک و عجم کو فیض پہنچانے والے [خدا]! تم نے عرب کو افصحِ عالَمِین بنایا؛ تم نے فُصَحائے عجم کو عیسیٰ نَفَس کیا؛ [پس] مجھ تُرک زبان سے [اپنی] اِلتِفات و توجہ کم مت کرنا۔
× تُرک زبان = وہ شخص جس کی زبان تُرکی ہو

× یہ رباعی محمد فضولی بغدادی کی کتاب ‘حدیقۃ السُعَداء’ کے دیباچے سے مأخوذ ہے۔


ای وجودون اثری خلقتِ اشیا سببی – محمد فضولی بغدادی (نعت)

بحر = فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

ای وجودون اثری خلقتِ اشیا سببی
نبی اول وقت که بالفعل گرکمزدی نبی
سیدِ ابطحی و مکّی و اُمّی و ذکی
هاشمی و مدنی و قُرشی و عربی
سبقتِ ذات ایله ایوانِ رسالت صدری
شرفِ اصل ایله فهرستِ رُسُل منتخبی
عزمِ چرخ ائتدی مسیحا که بولا معراجین
یئتمه‌دی منزلِ مقصودا طریقِ طلبی
انبیادا کیمه سن تک بو میسّردیر کیم
آدمه وجهِ مُباهات اولا عزِّ نسبی
خلفِ معتبرِ آدم و حوّا سنسن
جَعَل اللهُ فَداءً لَکَ اُمّی وَاَبی
یا نبی! قیلما فضولینی قاپیندان محروم
عفو قیل وار ایسه درگاهدا ترکِ ادبی
(محمد فضولی بغدادی)

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی خط میں:
Ey vücudun əsəri, xilqəti-əşya səbəbi!
Nəbi ol vəqt ki, bilfe’l gərəkməzdi nəbi.
Seyyidi-əbtəhiyü məkkiyü ümmiyü zəki,
Haşimiyü mədəniyü qürəşiyü ərəbi.
Səbqəti-zat ilə eyvani-risalət sədri,
Şərəfi-əsl ilə fehristi-rüsul müntəxəbi.
Əzmi-çərx etdi Məsiha ki, bula me’racın,
Yetmədi mənzili-məqsudə təriqi-tələbi.
Ənbiyada kimə sən tək bu müyəssərdir kim,
Adəmə vəchi-mübahat ola izzi-nəsəbi.
Xələfi-mö’təbəri-Adəmü Həvva sənsən,
Cə’ələllahü fədaən ləkə ümmi və əbi.
Ya Nəbi, qılma Füzulini qapından məhrum,
Əfv qıl, var isə dərgahdə tərki-ədəbi.

ترجمہ:
اے کہ آپ کے وجود کا اثر تمام اشیاء کی تخلیق کا سبب ہے۔ آپ اُس وقت بھی نبی تھے جب ہنوز کسی نبی کی ضرورت نہ تھی۔
اے آپ کہ سیدِ ابطحی، مکّی، اُمّی، ذکی، ہاشمی، مدنی، قریشی اور عربی ہیں۔
آپ اپنی ذات کی سبقت کے ساتھ ایوانِ رسالت کے صدر ہیں؛ جب کہ اپنے اصل کے شرف کے ساتھ رسولوں کی فہرست میں برگزیدہ ہیں۔
مسیح نے آپ کی معراج تک پہنچے کے لیے چرخ کا عزم کیا تھا؛ لیکن اُن کی راہِ طلب منزلِ مقصود تک نہ پہنچ سکی۔
انبیاء میں آپ کی طرح کسے یہ میسّر ہوا ہے کہ اُس کے نسب کی ارجمندی حضرت آدم کے لیے باعثِ افتخار ہو۔
آدم و حوا کے محترم فرزند و جانشین آپ ہیں؛ اللہ میرے مادر و پدر کو آپ پر فدا کرے!
یا نبی! فضولی کو اپنے در سے محروم مت کیجیے؛ اگر آپ کی درگاہ میں اُس سے کوئی ترکِ ادب ہو گیا ہو تو عفو کیجیے۔


وصلین منه حیات وئریر، فرقتین ممات – محمد فضولی بغدادی (ترکی + عربی نعت مع ترجمہ)

وصلین منه حیات وئریر، فرقتین ممات
سُبحانَ خالِقِی خَلَقَ المَوْتَ والحَیات
(آپ کا وصل مجھے زندگی بخشتا ہے جبکہ آپ کی فرقت موت؛ پاک ہے وہ میرا خالق جس نے موت اور حیات کو خلق کیا۔)

هجرانینه تحمّل ائدن وصلینی بولور
طوبیٰ لِمَن یُساعِدُهُ الصّبرُ والثبات
(آپ کے ہجر کو تحمل کرنے والا بالآخر آپ کے وصل سے بہرہ مند ہوتا ہے؛ وہ شخص کیا ہی خوش قسمت ہے جس کی اس سلسلے میں صبر و استقامت مدد کرتے ہیں۔)

مهرین‌دیر اقتنایِ مقاصد وسیله‌سی
ماشاءَ مَنْ اَرادَ، بِهِ الفَوْزُ والنَّجات!
(آپ کی محبت حصولِ مقاصد کا وسیلہ ہے؛ (انسان) جو کچھ چاہے، اور جس چیز کا ارادہ کرے اُس میں کامیابی و نجات آپ کی محبت کے ذریعے ہی سے حاصل ہوتی ہے۔)

تؤکموش ریاضِ طبعیمه بارانِ شوقینی
مَنْ اَنزَلَ المِیاهَ وَاَحْیٰی بِهِ النّبات
(جو ذات پانی برسا کر پودوں کو زندہ کرتی ہے، اُسی نے میرے باغِ فطرت میں آپ کے اشتیاق کی بارش برسائی ہے۔)

حق آفرینشه سبب ائتدی وجودینی
اَوجَبْتَ بِالظُّهورِ ظُهُورَ المُکَوَّنات
(حق تعالیٰ نے آپ کے وجود کو آفرینش کا سبب بنایا، اور آپ اپنے ظہور سے کُل ہستی کے ظہور کا باعث بنے۔)

ایزد سریرِ حُسنه سَنی قیلدی پادشاه
اعلیٰ کَمالَ ذاتِكَ فی اَحْسَنِ الصِّفات
(خدا نے تختِ حسن پر آپ کو بادشاہ کیا اور آپ کی ذات کے کمال کو صفاتِ اعلیٰ سے رفعت بخشی۔)

قیلدین ادایِ نعت، فضولی تمام قیل
کَمِّلهُ بالسّلامِ وتَمِّمْهُ بالصّلاة
(اے فضولی! تم نے نعت کی ادائیگی کی، اب اسے تمام کرو؛ اس نعت کو اب سلام کے ساتھ مکمل کر لو اور اس کا صلوات کے ساتھ اختتام کرو۔)

(محمد فضولی بغدادی)

× اس نعت کے ہر شعر کا پہلا مصرع ترکی میں ہے، جبکہ دوسرا مصرع عربی میں۔ ایسے دولسانی کلام کے لیے فارسی میں ملمّع کی اصطلاح استعمال ہوتی ہے۔ ترکی مصرعوں کا ترجمہ میں نے خود براہِ راست کیا ہے، جبکہ عربی مصرعوں کا اردو ترجمہ ترکی ترجمے سے کیا گیا ہے۔

۲۰۰۵ء میں جمہوریۂ آذربائجان کے دارالحکومت باکو سے شائع ہونے والے دیوانِ ترکیِ فضولی میں یہ نعتیہ غزل لاطینی خط میں یوں درج ہے:
Vəslin mənə həyat verir, firqətin məmat
Sübhanə xaliqi xələqəl movtə vəl-həyat
Hicranına təhəmmül edən vəslini bulur
Tuba limən yusaidühüs-səbrü vəs-səbat
Mehrindir iqtinai-məqasid vəsiləsi
Ma şaə mən əradə, bihil-fovzu vən-nəcat
Tökmüş riyazi-təb’imə barani-şövqini
Mən ənzələl-miyahə və əhya bihin-nəbat
Həq afərinişə səbəb etdi vücudini
Əvcəbtə biz-zühuri zühurəl-mükəvvənat
İyzəd səriri-hüsnə səni qıldı padişah
Ə’la kəmalə zatikə fi əhsənis-sifat
Qıldın ədayi-nə’t, Füzuli, təmam qıl
Kəmmilhu bis-səlami və təmmimhu bis-səlat


مکتب نه دئمکدیر؟​ – علی آقا واحد (مع اردو ترجمہ)

مکتب نه دئمکدیر؟​

مکتب دئمک انسانلار اوچون خانهٔ عبرت
مکتبدیر ائدن نوعِ بشر روحونو راحت​
مکتبدیر ایشیقلاندیران آفاقی سراسر
مکتبله فقط پاره‌لنیر پردهٔ ظلمت​
مکتب اگر اولمازسا بو دنیا اوزرینده
محو ائله‌یر انسانلاری بالمرّه جهالت​
شان و شرف انسانلارا مکبتله‌دیر آنجاق
مکتب‌سیز اولان کیمسه‌ده ظن ائتمه لیاقت!​
جاهل‌لری مکتبدیر ائدن مردِ خردمند
وحشی‌لری مکتبدیر ائدن واقفِ حکمت​
مکتبله بیلر خلق نه‌دیر خلقتِ عالم
مکتبدیر اولان کاشفِ اسرارِ طبیعت​
مکتبدیر ائدن ظلمدن انسانلاری آزاد
مکتبله اولور مقصده نائل بشریت​
انسان، بلی، مکتبله اولور هر ایشه دارا
مکتبله تاپار خلقِ جهان راهِ حقیقت​
مکتبله فقط گؤستریر اولادِ زمانه
تاریخده، هم علمده، صنعتده مهارت​

(علی آقا واحد)​

=========
(لاطینی خط میں نظم)

Məktəb nə deməkdir?

Məktəb demək insanlar üçün xaneyi-ibrət,
Məktəbdir edən növi-başər ruhunu rahət.
Məktəbdir işıqlandıran afaqı sərasər,
Məktəblə fəqət parələnir pərdeyi-zülmət.
Məktəb əgər olmazsa bu dünya üzərində,
Məhv eyləyər insanları bilmərrə cəhalət.
Şənü şərəf insanlara məktəblədir ancaq,
Məktəbsiz olan kimsədə zənn etmə ləyaqət!
Cahilləri məktəbdir edən mərdi-xirədmənd,
Vəhşiləri məktəbdir edən vaqifi-hikmət.
Məktəblə bilər xalq nədir xilqəti-aləm,
Məktəbdir olan kaşifi-əsrari-təbiət.
Məktəbdir edən zülmdən insanları azad,
Məktəbla olur məqsədə nail başəriyyət.
İnsan, bəli, məktəblə olur hər işə dara,
Məktəblə tapar xəlqi-cahan rahi-həqiqət.
Məktəblə fəqət göstərir övladi-zəmanə
Tarixda, həm elmdə, sənətdə məharət.

(Əliağa Vahid)

=========
(اردو ترجمہ)

مکتب کا کیا مطلب ہے؟​

مکتب (درس گاہ) کا مطلب ہے انسانوں کے لیے خانۂ عبرت۔۔۔ مکتب ہی وہ چیز ہے جو نوعِ بشر کی روح کو راحت بخشتی ہے۔​
مکتب ہی وہ (جگہ) ہے جو تمام آفاق کو منور کرتی ہے۔۔ پردۂ ظلمت مکتب کے توسط ہی سے پارہ پارہ ہوتا ہے۔​
اگر اس دنیا میں مکتب نہ ہوں تو جہالت انسانوں کو تماماً محو کر ڈالے۔​
انسانوں کو شان و شرف صرف مکتب ہی سے حاصل ہے۔۔۔ جو شخص بے مکتب (ناخواندہ/جاہل) ہے اُس میں لیاقت ہونے کا ظن مت رکھو۔​
جاہلوں کو مکتب ہی مردِ خردمند بناتا ہے۔۔ وحشیوں کو مکتب ہی واقفِ حکمت کرتا ہے۔۔۔​
مکتب سے انسان جانتا ہے کہ خلقتِ عالم کیا ہے۔۔ مکتب ہی اسرارِ طبیعت سے پردہ اٹھانے والی جگہ ہے۔​
مکتب انسانوں کو ظلم سے آزاد کرتا ہے۔۔۔ مکتب کے توسط سے بشریت اپنے مقصدِ غایت تک پہنچ پاتی ہے۔​
ہاں، انسان مکتب ہی سے ہر چیز کا مالک بنتا ہے۔۔۔ مکتب ہی سے خلقِ جہاں راہِ حقیقت پاتی ہے۔​
فقط مکتب کے توسط ہی سے ابنائے زمانہ تاریخ، علم اور صنعت میں مہارت دکھاتے ہیں۔​

(علی آقا واحد)​

* شاعر کے نام کے جز ‘آقا’ کو ایران اور جمہوریۂ آذربائجان میں آغا پڑھا جاتا ہے۔