آینا کیمی/چون آینه – عمران صلاحی

(آینا کیمی)
پارچالاندېق، سېنمادېق!

داش آتان‌لار بیلمه‌دیلر، پارچالانمېش آینادا
بیر آی‌دان مین آی چېخار
بیر گۆنش‌دن مین گۆنش
بیر اولدوزدان مین اولدوز

پارچالاندېق آینا کیمی
چۏخالارېق
چۏخالدارېق ایشېغې
(عمران صلاحی)
تهران
۱۰ آزر ۱۳۶۴هش

ترجمہ:
(مانندِ آیینہ)
ہم پارہ پارہ ہو گئے، لیکن نہ ٹُوٹے!

سنگ پھینکنے والوں نے نہ جانا [کہ] پارہ پارہ آئینے میں
ایک ماہ سے ہزار ماہ نکلتے اور ظاہر ہوتے ہیں
ایک خورشید سے ہزار خورشید
ایک ستارے سے ہزار ستارے

ہم پارہ پارہ ہو گئے مانندِ آئینہ
ہم فراواں ہو جائیں گے
فراواں کر دیں گے روشنی کو
۱ دسمبر ۱۹۸۵ء

لاطینی رسم الخط میں:
(Ayna kimi)
Parçalandıq, sınmadıq!

Daş atanlar bilmədilər, parçalanmış aynada
Bir aydan min ay çıxar
Bir günəşdən min günəş
Bir ulduzdan min ulduz

Parçalandıq ayna kimi
Çoxalarıq
Çoxaldarıq işığı

مندرجۂ بالا تُرکی نثری نظم کا فارسی ترجمہ خود شاعر ہی نے کیا ہے:

(چون آینه)
تِکّه تِکّه شدیم، اما نشکستیم!

سنگ‌اندازان ندانستند که در آینهٔ شکسته
یک ماه هزار ماه می‌شود
یک خورشید هزار خورشید
یک ستاره هزار ستاره

تِکّه تِکّه شدیم چون آینه
فراوان می‌شویم
و فراوان می‌سازیم روشنایی را
(عمران صلاحی)

ترجمہ:
(مانندِ آئینہ)
ہم پارہ پارہ ہو گئے، لیکن نہ ٹُوٹے!

سنگ پھینکنے والوں نے نہ جانا کہ شکستہ آئینے میں
ایک ماہ، ہزار ماہ ہو جاتا ہے
ایک خورشید، ہزار خورشید
ایک ستارہ، ہزار ستارہ

ہم پارہ پارہ ہو گئے مانندِ آئینہ
ہم فراواں ہو جائیں گے
اور فراواں کر دیں گے روشنی کو

× ماہ = چاند

Advertisements

"تُرکی بولنا ہمیں زیب نہیں دیتا”

قفقازی آذربائجانی طنزیہ شاعر میرزا علی اکبر صابر (وفات: ۱۹۱۱ء) ایک نظم میں خود کے زمانے کے ‘دانِشوروں’ کو طنز کا نشانہ بناتے ہوئے کہتے ہیں:

"اینتئلیگئنتیک، بو که، بؤهتان دئییل،
تۆرکی دانېشماق بیزه شایان دئییل،
تۆرک دیلی قابیلِ عیرفان دئییل،
بیز بونا قائیل اۏلان اینسان‌لارېق!
آی باراکاللاه، نه گؤزل جان‌لارېق!..

تۆرک قزئتی وئرسه ده عقله ضییا،
من اۏنو آلمام الیمه مۆطلقا،
چۆنکی مۆسلمانجا قۏنوشماق بانا
عئیب‌دیر! اؤز عئیبیمیزی آنلارېق!
آی باراکاللاه، نه گؤزل جان‌لارېق!”
(میرزا علی‌اکبر صابر)

ہم دانِشور ہیں، [اور] یہ [کوئی] بُہتان نہیں ہے۔۔۔ تُرکی بولنا ہمیں زیب نہیں دیتا۔۔۔ تُرکی زبان قابلِ علم و معرفت نہیں ہے۔۔۔ ہم اِس چیز کے قائل انسان ہیں!۔۔۔ اے، بارک اللہ! ہم کس قدر خوب افراد ہیں!۔۔۔
تُرک (تُرکی) اخبار خواہ عقل کو روشنی دیتا ہو، [تو بھی] میں اُس کو ہرگز اپنے دست میں نہ لوں۔۔۔ کیونکہ مسلمانوں کی طرح گفتگو کرنا میرے لیے عیب ہے!۔۔۔ ہم اپنے عیب کو سمجھتے ہیں!۔۔۔ اے، بارک اللہ! ہم کس قدر خوب افراد ہیں!۔۔۔

"İnteligentik, bu ki, böhtan deyil,
Türki danışmaq bizə şayan deyil,
Türk dili qabili-irfan deyil,
Biz buna qail olan insanlarıq!
Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!..

Türk qəzeti versə də əqlə ziya,
Mən onu almam əlimə mütləqa,
Çünki müsəlmanca qonuşmaq bana
Eybdir! Öz eybimizi anlarıq!
Ay barakallah, nə gözal canlarıq!”


ایسته‌سن کؤنلۆم کیمی زۆلفۆن پریشان اۏلماسېن – میرزا علی‌اکبر صابر (تُرکی غزل + اردو ترجمہ)

ایسته‌سن کؤنلۆم کیمی زۆلفۆن پریشان اۏلماسېن
اۏل قدر جؤور ائت منه آه ائتمک ایمکان اۏلماسېن!
دردِ عئشقین قصدِ جان ائتدیسه، من هم شاکیرم
ایسته‌رم جیسمیم‌ده درد اۏلسون، دخی جان اۏلماسېن!
قۏیما اغیار ائیله‌سین کویین‌ده جؤولان، ائی پری!
اهریمن‌لر مالیکِ مۆلکِ سۆلئیمان اۏلماسېن!
آتشین رویین‌ده افعی تک یاتېب گئیسولرین
طۆرفه جادودور که مار آتش‌ده سوزان اۏلماسېن
دئرلر، عاشق‌کۆش نیگارېم قتلیمه آماده‌دیر
الله، الله، بیر سبب قېل کیم پئشیمان اۏلماسېن!
مۆبتلایِ دردِ عئشقم، ال گؤتۆر من‌دن، طبیب!
ائیله بیر تدبیر کیم بو درده درمان اۏلماسېن!
صابیرا، اۆممیدِ وصل ایله غمِ هیجرانه دؤز
هانسې بیر مۆشکۆل‌دی کیم صبر ایله آسان اۏلماسېن؟
(میرزا علی‌اکبر صابر)

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

اگر تم چاہو کہ میرے دل کی مانند تمہاری زُلف پریشان نہ ہو تو مجھ پر اِس قدر ستم کرو کہ [میرے لیے] آہ کرنے کا امکان نہ ہو!
اگر تمہارے دردِ عشق نے قصدِ جان کیا تھا تو میں بھی [اِس پر] شاکر ہوں۔۔۔ میں [یہی] چاہتا ہوں کہ میرے جسم میں درد ہو، مزید جان نہ ہو!
اے پری! اغیار کو اپنے کوچے میں جولان و گردش مت کرنے دو!۔۔۔ شیاطین مُلکِ سُلیمان کے مالک نہ ہوں!
تمہارے آتشیں چہرے پر تمہارے گیسو مارِ افعی کی طرح لیٹے سو رہے ہیں۔۔۔ عجیب جادو ہے کہ سانپ آتش میں جلتا نہیں!
[مردُم] کہتے ہیں کہ میرا محبوبِ عاشق کُش میرے قتل پر آمادہ ہے۔۔۔ اللہ اللہ! کوئی [ایسا] سبب کرو کہ وہ [اِس قصد سے] پشیمان نہ ہو!
اے طبیب! میں مُبتلائے دردِ عشق ہوں، مجھ سے دست ہٹا لو۔۔۔ کوئی ایسی تدبیر [و چارہ سازی] کرو کہ اِس درد کا علاج نہ ہو!
اے صابر! اُمیدِ وصل کے ساتھ غمِ ہجراں کو تحمُّل کرو۔۔۔ کون سی ایسی مشکل ہے کہ جو صبر کے ساتھ آسان نہ ہو جائے؟

İstəsən könlüm kimi zülfün pərişan olmasın,
Ol qədər cövr et mənə ah etmək imkan olmasın!
Dərdi-eşqin qəsdi-can etdisə, mən həm şakirəm,
İstərəm cismimdə dərd olsun, dəxi can olmasın!
Qoyma əğyar eyləsin kuyində cövlan, ey pəri!
Əhrimənlər maliki-mülki-Süleyman olmasın!
Atəşin ruyində əf’i tək yatıb geysulərin,
Türfə cadudur ki, mar atəşdə suzan olmasın!
Derlər, aşiqküş nigarım qətlimə amadədir,
Allah, allah, bir səbəb qıl kim, peşiman olmasın!
Mübtəlayi-dərdi-eşqəm, əl götür məndən, təbib!
Eylə bir tədbir kim, bu dərdə dərman olmasın!
Sabira, ümmidi-vəsl ilə qəmi-hicranə döz,
Hansı bir müşküldi kim, səbr ilə asan olmasın?!

× شاعر کا تعلق قفقازی آذربائجان سے تھا۔


ای گُل یاناغلو، لب‌لرینه جان دئسم، یئری – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

ای گُل یاناغلو، لب‌لرینه جان دئسم، یئری
زُلفینه کفر و یۆزینه ایمان دئسم، یئری
سۏردوم طبیبه، دردیمه درمان بولونمادې
بو دردِ عشقه لعلینی درمان دئسم، یئری
کیم ائشیگینه یاستانا، دولت بولور مُدام
اۏل آستانه سایهٔ سُبحا‌ن دئسم، یئری
بیر مورِ خسته‌نین که قاپوندا مقامی وار
من اۏل مقامه مُلکِ سلیمان دئسم، یئری
بولدو خطایی ذکرِ جمالېندا نورِ حق
صحنِ رُخینی صفحهٔ قرآن دئسم، یئری
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

وزن: مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن

ترجمہ:
اے [محبوب] گُل رُخسار! تمہارے لبوں کو اگر میں جان کہوں تو بجا ہے؛ اگر میں تمہاری زُلف کو کفر اور تمہارے چہرے کو ایمان کہوں تو بجا ہے۔
میں نے طبیب سے پوچھا، [اُس کو] میرے درد کا علاج نہ مل سکا۔۔۔ اگر میں [یار کے] لبِ لعل کو اِس دردِ عشق کا علاج کہوں تو بجا ہے۔
جو شخص تمہارے آستان پر بِچھے اور اُس کو بالیں بنائے، وہ ہمیشہ دولت و اقبال مندی پاتا ہے۔۔۔ اُس آستان کو اگر میں سایۂ خدائے سُبحان کہوں تو بجا ہے۔
تمہارے در پر جو ایک خستہ چیونٹی کی اقامت گاہ ہے، اگر میں اُس اقامت گاہ کو مُلکِ سلیمان کہوں تو بجا ہے۔
‘خطائی’ کو تمہارے جمال کے ذکر میں نورِ حق حاصل ہوا ہے؛ تمہارے صحنِ رُخ کو اگر میں صفحۂ قرآن کہوں تو بجا ہے۔

Ey gül yanağlu, ləblərinə can desəm, yeri.
Zülfinə küfrü yüzinə iman desəm, yeri.
Sоrdum təbibə, dərdimə dərman bulunmadı,
Bu dərdi-eşqə lə’lini dərman desəm, yeri.
Kim eşiginə yastana, dövlət bulur müdam,
Оl asitanə sayeyi-sübhan desəm, yeri.
Bir muri-xəstənin ki, qapunda məqami var,
Mən оl məqamə mülki-Süleyman desəm, yeri.
Buldu Xətayi zikri-cəmalında nuri-həq,
Səhni-rüxini səfheyi-Qur’an desəm, yeri.


محمد فضولی بغدادی کی نظر میں غزلِ خوب کی خصوصیات

محمد فضولی بغدادی اپنے ایک تُرکی قطعے میں غزل کے بارے میں فرماتے ہیں:

(قطعه)
اۏلدور غزل که فیضی اۏنون عام اۏلوب مُدام
آرایشِ مجالسِ اهلِ قبول اۏلا
وِردِ زبانِ اهلِ صفا و سُرور اۏلوب
مضمونو ذوق‌بخش و سریعُ‌الحُصول اۏلا
اۏندان نه سُود کیم اۏلا مُبهم عبارتی
هر یئرده اِستِماعین ائدنلر ملول اۏلا
(محمد فضولی بغدادی)

غزل وہ ہے کہ جس کا فیض ہمیشہ عام ہو اور جو مجالسِ اہلِ قبول کی آرائش ہو۔
[جو ہمیشہ] اہلِ صفا و سُرور کا وِرد زباں ہو اور جس کا مضمون ذوق بخش اور سریع الحصول (آسان فہم) ہو۔
اُس [غزل] سے کیا فائدہ کہ جس کی عبارت مُبہم ہو اور ہر جگہ اُس کو سننے والے ملول ہو جائیں؟

Oldur ğəzəl ki, feyzi onun am olub müdam,
Arayişi-məcalisi-əhli-qəbul ola.
Virdi-zəbani-əhli-səfavü sürur olub,
Məzmunu zövqbəxşü səri’ül-hüsul ola.
Ondan nə sud kim, ola mübhəm ibarəti,
Hər yerdə istima’in edənlər məlul ola.


ای خسروِ مه‌رویان، گل بیرجه گلستانه – سیّد ابوالقاسم نباتی (فارسی + ترکی)

ای خسروِ مه‌رُویان، گل بیرجه گلستانه
تا مِهرِ رُخت پرتَو، سالسېن گُل و ریحانه
آن نرگسِ جادویت، سالدې منی صحرایه
ابرویِ کمان‌دارت، ائتدی منی دیوانه
ساقی ز کرم جامی، لطف ائیله منِ زاره
در دورِ سرت گردم، بیر دور ائله مستانه
برخیز و خرامان کن، اۏل قامتِ دل‌جویت
این عاشقِ مجنون را، بیرجه دۏلو پیمانه
بِگْذر به سرِ لیلی، بو دین و بو مذهب‌دن
خاکِ رهِ رندان شو، اۏل خادمِ میخانه
دوش از غمِ دل یک دم، بیر داغه گذر ائتدیم
افتاد رهم ناگه، بیر طُرفه بیابانه
قربانِ سرت ساقی، باخ بیر منِ مخموره
بِاللهِ قُمِ العجِّل، دؤندۆ اۆرڲیم قانه
خالِ حبشی‌رنگت، ائتدی گۆنۆمۆ قاره
آنِ لعلِ شَکَر‌پاشت، بیر رحمه گلیر یا نه؟
ای بلبلِ غم‌دیده، گلدی ڲینه فصلِ گُل
برخیز و بِزن چهچه، گل شور ایله افغانه
شیرینِ شَکَر‌لب کَی، دېشقارې چېخار ائودن
تا غُلغُله اندازد، بو گنبدِ گردانه
در ریختنِ خونم، تعجیل ائله‌مه چۏخ دا
ناحق‌کُشی، خون‌ریزی، لایق‌دی‌می سلطانه؟
ای کافرِ سنگین‌دل، بیر پرده گؤتۆر اۆزدن
تا طعنه زند حُسنت، خورشیدِ درخشانه
رفتن ز سرِ کویت، بیر امردی چۏخ مشکل
حاشا که جدا از شمع، هرگز اۏلا پروانه
از تارِ خمِ زلفت، سال بۏینوما زنجیری
در گوشهٔ ابرویت، سالدې منی زندانه
آن ساغرِ زرّین را، ساقی منه وئرسین بیر
تا اینکه زنم پایی، بو مُلکِ سلیمانه
مستانه بیاور مَی، سرگرم ائله عُشّاقې
یک دم بِکُن احسانی، بو جمعِ پریشانه
برخیز نباتی را، بیر جام ایله قېل سرمست
آن گاه تماشا کن، بو مرغِ خوش‌اَلحانه
(سید ابوالقاسم نباتی)

ترجمہ:
اے خُسروِ ماہ رُویاں! ذرا ایک بار گلستان میں آؤ تاکہ تمہارا خورشیدِ رُخ گُل و ریحان پر [اپنا] پرتَو ڈالے۔
تمہاری اُس نرگس جیسی چشمِ جادوگر نے مجھے صحرا میں ڈال دیا ہے؛ [اور] تمہارے ابروئے کماں دار نے مجھے دیوانہ کر دیا ہے۔
اے ساقی! از راہِ کرم ایک جام مجھ زار کو عطا کرو اور لطف کرو۔۔۔ میں تمہارے سر کے گِرد گردش کروں (یعنی تم پر قربان جاؤں)، ایک گردشِ [جام] ایسی مستانہ کرو۔ (یا ایک مستانہ گردشِ جام کرو۔)
اُٹھو اور اپنی اُس قامتِ دلجو کو خراماں کرو؛ [اور] اِس عاشقِ مجنوں کو ایک پیمانۂ پُر عطا کرو۔
لیلی کی راہ میں تم اِس دین اور اِس مذہب سے گذر جاؤ (یعنی اِن کو ترک کر دو)۔۔۔ خاکِ راہِ رنداں ہو جاؤ اور خادمِ میخانہ بن جاؤ۔
گذشتہ شب میں نے غمِ دل کے باعث ایک لمحے کے لیے ایک کوہ کی جانب گذر گیا۔۔۔ ناگاہ میری راہ ایک عجیب بیابان کی جانب چلی گئی۔
اے ساقی! میں تمہارے سر پر قربان جاؤں! مجھ مخمور پر ایک نگاہ ڈالو!۔۔۔ خدارا! اُٹھو اور جلدی کرو، میرا دل خون ہو گیا ہے۔
تمہارے سیاہ رنگ خال نے میرے روز کو سیاہ کر دیا ہے؛ تمہارا وہ لبِ لعلِ شَکَر افشاں ذرا رحم کرے گا یا نہیں؟
اے بلبلِ غم دیدہ! دوبارہ فصلِ گُل آ گئی؛ اُٹھو، چہچہاؤ، اور شور و فغاں کرو۔
شیرینِ شَکَر لب اپنے خانے (گھر) سے کب بیرون نکلے گی؟۔۔۔۔ تاکہ وہ اِس گنبد جیسے چرخِ گردوں میں شور و غُلغُلہ برپا کر دے۔
[اے یار!] میرے خون بہانے میں [اِتنی] زیادہ تعجیل مت کرو؛ ناحق قتل کرنا اور خوں ریزی کیا سلطان کے لیے مناسب ہیں؟
اے کافرِ سنگین دل! ذرا اپنے رُخ سے پردہ ہٹاؤ تاکہ تمہارا حُسن خورشیدِ درخشاں کو طعنہ مارے۔
تمہارے کوچے سے جانا ایک مشکل امر تھا۔۔۔ حاشا کہ پروانہ کبھی شمع سے جدا ہو!
اپنے تارِ خَمِ زلف سے میری گردن میں زنجیر ڈال دو۔۔۔ [اُس نے] تمہارے گوشۂ ابرو میں مجھے زندان میں ڈال دیا ہے۔
ساقی کو چاہیے کہ اُس ساغرِ زرّیں کو ایک بار مجھے دے تا یہ کہ میں اِس مُلکِ سلیماں پر پُشتِ پا مار دوں۔
مست حالت میں شراب لے آؤ اور عاشقوں کو سرگرم کر دو۔۔۔ اِس جمعیتِ پریشاں پر ایک لمحہ ذرا احسان کرو۔
اُٹھو [اور] نباتی کو ایک جام کے ساتھ سرمست کرو۔۔۔ اُور پھر اِس مُرغِ خوش اَلحان کا نظارہ کرو۔

لاطینی خط میں:
Ey xösrövi-məhruyan, gəl bircə gülüstanə,
Ta mehri-rüxət pərtöv, salsın gülü reyhanə.
On nərgisi-caduyət, saldı məni səhrayə,
Əbruyi-kəmandarət, etdi məni divanə.
Saqi, zi kərəm cami, lütf eylə məni-zarə,
Dər dövri-sərət gərdəm, bir dövr elə məstanə.
Bərxizü xuraman kün, ol qaməti-dilcuyət.
In aşiqi-Məcnunra bircə dolu peymanə.
Bügzər bəsəri-Leyli, bu dinü bu məzhəbdən,
Xaki-rahi-rindan şo, ol xadimi-meyxanə.
Duş əz qəmi-dil yek dəm bir dağə güzar etdim,
Oftad rəhəm nagəh bir türfə biyabanə.
Qurbani-sərət, saqi, bax bir məni-məxmurə,
Billahi, qümil əccil, döndü ürəyim qanə.
Xali-həbəşirəngət etdi günümü qarə,
On lə’li-şəkərpaşət bir rəhmə gəlir ya nə?
Ey bülbüli-qəmdidə, gəldi yenə fəsli-gül,
Bərxizü bezən çəh-çəh, gəl şur ilə əfğanə.
Şirini-şəkər ləb key dışqarı çıxar evdən.
Ta ğülğülə əndazəd bu günbədi-gərdanə.
Dər rixtəni-xunəm tə’cil eləmə çox da,
Nahəqküşi, xunrizi layiqdimi sultanə?
Ey kafəri-səngindil, bir pərdə götür üzdən.
Ta tə’nə zənəd hüsnət xurşidi-dirəxşanə.
Rəftən zi səri-kuyət bir əmrdi çox müşkül.
Haşa ki, coda əz şəm, hərgiz ola pərvanə.
Əz tari-xəmi-zülfət sal boynuma zənciri,
Dər guşeyi-əbruyət saldı məni zindanə.
On sağəri-zərrinra saqi mənə versin bir.
Tainki zənəm payi bu mülki-Süleymanə.
Məstanə biyavər mey, sərgərm elə üşşaqi,
Yek dəm bekün ehsani bu cəm’i pərişanə.
Bərxiz Nəbatira, bir cam ilə qıl sərməst,
Ongah tamaşa kün bu mürği-xoşəlhanə.

مأخذِ متن


طعن ائیله‌مک نه لازم فرهادِ نامُرادا – رحمتی تبریزی

وزن: مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

طعن ائیله‌مک نه لازم فرهادِ نامُرادا
هیچ کیمسه بو جهاندا یئتیشمه‌میش مُرادا
زاهد اگر بنۆمله اۏتورماسا روادور
بیر یئرده باشا وارماز سجّاده ایله باده
الله رضاسې‌ ایچۆن زلفین طاغېتما ای یئل
دور اؤزگه‌لر سوزییلن عمرۆڭی وئرمه بادا
کیرپۆکلرۆڭ خدنگی صانما که ضایع اۏلدې
نازک‌نهال اۏلوپدور هر بیری بیر یارادا
مجنون و شورِ لیلی فرهاد و عشقِ شیرین
بی‌چاره رحمتی تک هر کیمسه بیر بلادا
(رحمتی تبریزی)

Ṭa’n eylemek ne lāzım Ferhād-ı nā-murāda
Hīç kimse bu cihānda yetişmemiş murāda
Zāhid eger benümle oturmasa revādur
Bir yėrde başa varmaz seccāde ile bāde
Allah rıżāsı-y-içün zülfin ṭaġıtma ėy yėl
Dur özgeler söziylen ‘ömrüngi vėrme bāda
Kirpüklerüng ĥadengi ṣanma ki żāyi’ oldı
Nāzük-nihāl olupdur her biri bir yarada
Mecnūn u şūr-ı Leylī Ferhād u ‘ışķ-ı Şīrīn
Bī-çāre Raḥmetī tek her kimse bir belāda
(Raḥmetī-i Tebrizī)

ترجمہ:
فرہادِ نامُراد کو طعن کرنے کی کیا ضرورت ہے [کہ] اِس جہاں میں کوئی بھی شخص اپنی مراد تک نہیں پہنچا ہے۔
زاہد اگر میرے ساتھ نہ بیٹھے تو روا ہے؛ [کیونکہ] سجّادہ اور بادہ ایک ہی جا نہیں پائے جاتے۔
اے باد! خدارا اُس کی زُلفوں کو مت بِکھراؤ۔۔۔۔ رُک جاؤ، دیگروں کے قول و حَرف پر اپنی عمر کو برباد مت کرو۔
یہ مت گمان کرو کہ تمہاری مِژگاں کے تیر ضائع ہو گئے ہیں؛ [بلکہ] اُن میں سے ہر ایک [تیر] کسی زخم میں نہالِ نازک بن گیا ہے۔
مجنون اور شوقِ لیلیٰ، فرہاد اور عشقِ شیریں۔۔۔۔ بے چارے رحمتی کی طرح ہر شخص کسی بلا میں [مبتلا] ہے۔

× رحمتی تبریزی کا انتقال ۱۶۱۶ء میں آگرہ میں ہوا تھا۔

الله رضاسې‌ ایچۆن زلفین طاغېتما ای یئل
دور اؤزگه‌لر سوزییلن عمرۆڭی وئرمه بادا

Allah rıżāsı-y-içün zülfin ṭaġıtma ėy yėl
Dur özgeler söziylen ‘ömrüngi vėrme bāda

اے باد! خدارا اُس کی زُلفوں کو مت بِکھراؤ۔۔۔۔ رُک جاؤ، دیگروں کے قول و حَرف پر اپنی عمر کو برباد مت کرو۔

میں نے مندرجۂ بالا تُرکی غزل کا متن عُزیر آسلان (تُرکیہ) کے مقالے ‘رحمتی تبریزی اور اُن کے تُرکی اشعار‘ سے اخذ کیا ہے۔ اُس کے لحاظ سے اِس غزل کی بیتِ سوم کا مضمون، اور دونوں مصرعوں کے درمیان ربط واضح نہیں ہے۔ لیکن ایک دیگر مأخذ میں اِس بیت کے مصرعِ اول میں ‘الله’ کی بجائے ‘ائل‌لر’ نظر آیا ہے، جس کی موجودگی میں کُل بیت کا مفہوم یہ ہو جائے گا:
اے باد! مردُم کی خوشنودی کے لیے اُس کی زُلفوں کو مت بِکھراؤ۔۔۔۔ رُک جاؤ، دیگروں کے قول و حَرف پر اپنی عمر کو برباد مت کرو۔
اِس صورت میں بیت کا مضمون قابلِ فہم ہو گیا ہے۔