تاریخِ وفاتِ اقبالِ لاهوری – نظمی تبریزی

همانا در سِپِهرِ فضل و دانش
فروزان آفتابی بود اقبال
به «لاهور» این‌چنین آتش‌زبانی
نیارد بعد از این دورِ مه و سال
نمیرد این‌چنین شاعر که شعرش
سراسر درسِ اخلاق است و اعمال
تو گویی: جز مرادِ مردُم او را،
نبود از شاعری مقصود و آمال
ولی در قیدِ هستی داشت حالی
که مُرغانِ قفس را نیست آن حال
گُشود از این چمن چون مُرغِ روحش
به سویِ گُلشنِ جنّت پر و بال
به تاریخش رقم زد کِلکِ «نظمی»
«علی باشد پناه و پُشتِ اقبال»
۱۳۱۷هش
(نظمی تبریزی)

بے شک! اقبال آسمانِ فضل و دانش میں ایک خورشیدِ فروزاں تھا۔۔۔ گردشِ ماہ و سال لاہور میں اِس کے بعد ایسا کوئی آتش زباں نہیں لائے گی۔۔۔ ایسا شاعر [ہرگز] نہ مرے گا، کہ جس کی شاعری سراسر درسِ اَخلاق و اعمال ہے۔۔۔ گویا مردُم کی آرزو و مُراد [کی برآوردگی] کے بجز، اُس کا شاعری سے [کوئی دیگر] ہدف و مقصد نہ تھا۔۔۔ لیکن جب تک وہ قیدِ ہستی میں تھا، وہ ایسی [شوریدہ] حالت رکھتا تھا جو مُرغانِ قفس میں [بھی] نہیں ہوتی۔۔۔ جب اُس کے طائرِ روح نے اِس چمن سے گُلشنِ جنّت کی جانب بال و پر کھولے تو ‘نظمی’ کے خامے نے اُس کی تاریخ کے لیے [یہ] رقم کیا: حضرتِ علی اقبال کی پُشت و پناہ ہوں!

Advertisements

فارسی اور تُرکی کی باہمی قُربت – علی بیگ حُسین زادہ

آذربائجانی-تُرکِیَوی مُصنّف علی بیگ حُسین زادہ قفقازی آذربائجان سے شائع ہونے والے تُرکی مجلّے ‘فُیوضات’ میں سال ۱۹۰۶ء میں لکھتے ہیں:

"قومیت بحثینه گلینجه معلوم‌دور که، روسیا اهالیسی‌نین بیر قسمی تۆرک‌لردن عبارت اۏلدوغو کیمی، ایرانېن دا بۆتۆن جهتِ شمالیه‌سی بالخاصّه آذربایجان قطعه‌سی تۆرک‌دۆر.
ایرانېن ایالتِ جنوبیه‌سینه گلینجه بورادا ساکن اۏلان فارس‌لارېن عادت، اخلاق و حتیٰ لسانجا تۆرک‌لردن اۏ قدر فرق‌لری یۏخدور، حتیٰ لسانجا دییوریز، چۆنکه هر ایکی دیل مسلمان‌لاشدېغې اۆچۆن بیر-بیرلرینه اۏ قدر تقرُّب ائتمیشدیر که، جُزئی بیر همّت‌له فارس تۆرکۆن، تۆرک فارسېن لسانېنې آ‌نلایا بیلیر، چۆنکه فرق لغت‌لرده اۏلمایېب آنجاق قواعدده‌دیر. مثال اۆچۆن بیر جمله ایراد ائده‌ییم:
فارس دئییر: این جریده که اهلِ قفقاس قرائت می‌کند، به لسانِ تُرکی مُحرِّر است.
تۆرک دئییر: بو جریده که، اهلِ قفقاس قرائت ائدییۏر، لسانِ تُرکی اۆزره مُحرِّردیر.”
(علی بیگ حُسین‌زاده، فُیوضات، ۱۹۰۶ء)

ترجمہ:
"قومیت کے موضوع پر آیا جائے تو واضح ہے کہ جس طرح اہالیِ رُوس کا ایک حصّہ تُرکوں پر مشتمل ہے، اُسی طرح ایران کی کُل شمالی سَمت، خصوصاً قطعۂ آذربائجان تُرک ہے۔
جہاں تک ایران کے جنوبی صوبوں کا تعلق ہے، وہاں سُکونت رکھنے والے فارس عادات، اخلاق، اور حتیٰ زبان کے لحاظ سے تُرکوں سے زیادہ فرق نہیں رکھتے، ہم کہہ رہے ہیں حتیٰ زبان کے لحاظ سے، کیونکہ دونوں زبانیں مُشرّف بہ اسلام ہو جانے کے باعث ایک دوسرے سے اِس قدر قریب آ گئی ہیں کہ اِک ذرا سی کوشش سے فارس تُرک کی، اور تُرک فارس کی زبان فہم کر سکتا ہے، کیونکہ فرق الفاظ میں نہیں، فقط قواعد میں ہے۔ مثال کے طور پر ایک جملہ پیش کر رہا ہوں:
فارس کہتا ہے: این جریده که اهلِ قفقاس قرائت می‌کند، به لسانِ تُرکی مُحرِّر است.
تُرک کہتا ہے: بو جریده که، اهلِ قفقاس قرائت ائدییۏر، لسانِ تُرکی اۆزره مُحرِّردیر.”

"Qövmiyyət bəhsinə gəlincə məlumdur ki, Rusiya əhalisinin bir qismi türklərdən ibarət olduğu kimi, İranın da bütün cəhəti-şimaliyyəsi, bilxassə Azərbaycan qitəsi türkdür.
İranın əyaləti-cənubiyyəsina gəlincə burada sakin olan farsların adət, əxlaq və hətta lisanca türklərdən o qədər fərqləri yoxdur, hətta lisanca diyoriz, çünki hər iki dil müsəlmanlaşdığı üçün bir-birlərina o qədər təqarrüb etmişdir ki, cüzi bir himmətlə fars türkün, türk farsın lisanını anlaya bilir, çünki fərq lüğətlərdə olmayıb ancaq qəvaiddədir. Misal üçün bir cümlə irad edəyim:
Fars deyir: İn cəridə ke əhle-Qafqas qeraət mikonəd, be lesane-torki mühərrir əst.
Türk deyir: Bu cəridə ki, əhli-Qafqas qiraət ediyor, lisani-türki üzrə mühərrirdir.”​


ایسته‌سن کؤنلۆم کیمی زۆلفۆن پریشان اۏلماسېن – میرزا علی‌اکبر صابر (تُرکی غزل + اردو ترجمہ)

ایسته‌سن کؤنلۆم کیمی زۆلفۆن پریشان اۏلماسېن
اۏل قدر جؤور ائت منه آه ائتمک ایمکان اۏلماسېن!
دردِ عئشقین قصدِ جان ائتدیسه، من هم شاکیرم
ایسته‌رم جیسمیم‌ده درد اۏلسون، دخی جان اۏلماسېن!
قۏیما اغیار ائیله‌سین کویین‌ده جؤولان، ائی پری!
اهریمن‌لر مالیکِ مۆلکِ سۆلئیمان اۏلماسېن!
آتشین رویین‌ده افعی تک یاتېب گئیسولرین
طۆرفه جادودور که مار آتش‌ده سوزان اۏلماسېن
دئرلر، عاشق‌کۆش نیگارېم قتلیمه آماده‌دیر
الله، الله، بیر سبب قېل کیم پئشیمان اۏلماسېن!
مۆبتلایِ دردِ عئشقم، ال گؤتۆر من‌دن، طبیب!
ائیله بیر تدبیر کیم بو درده درمان اۏلماسېن!
صابیرا، اۆممیدِ وصل ایله غمِ هیجرانه دؤز
هانسې بیر مۆشکۆل‌دی کیم صبر ایله آسان اۏلماسېن؟
(میرزا علی‌اکبر صابر)

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

اگر تم چاہو کہ میرے دل کی مانند تمہاری زُلف پریشان نہ ہو تو مجھ پر اِس قدر ستم کرو کہ [میرے لیے] آہ کرنے کا امکان نہ ہو!
اگر تمہارے دردِ عشق نے قصدِ جان کیا تھا تو میں بھی [اِس پر] شاکر ہوں۔۔۔ میں [یہی] چاہتا ہوں کہ میرے جسم میں درد ہو، مزید جان نہ ہو!
اے پری! اغیار کو اپنے کوچے میں جولان و گردش مت کرنے دو!۔۔۔ شیاطین مُلکِ سُلیمان کے مالک نہ ہوں!
تمہارے آتشیں چہرے پر تمہارے گیسو مارِ افعی کی طرح لیٹے سو رہے ہیں۔۔۔ عجیب جادو ہے کہ سانپ آتش میں جلتا نہیں!
[مردُم] کہتے ہیں کہ میرا محبوبِ عاشق کُش میرے قتل پر آمادہ ہے۔۔۔ اللہ اللہ! کوئی [ایسا] سبب کرو کہ وہ [اِس قصد سے] پشیمان نہ ہو!
اے طبیب! میں مُبتلائے دردِ عشق ہوں، مجھ سے دست ہٹا لو۔۔۔ کوئی ایسی تدبیر [و چارہ سازی] کرو کہ اِس درد کا علاج نہ ہو!
اے صابر! اُمیدِ وصل کے ساتھ غمِ ہجراں کو تحمُّل کرو۔۔۔ کون سی ایسی مشکل ہے کہ جو صبر کے ساتھ آسان نہ ہو جائے؟

İstəsən könlüm kimi zülfün pərişan olmasın,
Ol qədər cövr et mənə ah etmək imkan olmasın!
Dərdi-eşqin qəsdi-can etdisə, mən həm şakirəm,
İstərəm cismimdə dərd olsun, dəxi can olmasın!
Qoyma əğyar eyləsin kuyində cövlan, ey pəri!
Əhrimənlər maliki-mülki-Süleyman olmasın!
Atəşin ruyində əf’i tək yatıb geysulərin,
Türfə cadudur ki, mar atəşdə suzan olmasın!
Derlər, aşiqküş nigarım qətlimə amadədir,
Allah, allah, bir səbəb qıl kim, peşiman olmasın!
Mübtəlayi-dərdi-eşqəm, əl götür məndən, təbib!
Eylə bir tədbir kim, bu dərdə dərman olmasın!
Sabira, ümmidi-vəsl ilə qəmi-hicranə döz,
Hansı bir müşküldi kim, səbr ilə asan olmasın?!

× شاعر کا تعلق قفقازی آذربائجان سے تھا۔


شکر لله عیش یوزلندی و محنت قالمه‌دی – ظهیرالدین محمد بابر

شکر لله عیش یوزلندی و محنت قالمه‌دی
یېتتی ایّامِ وصال و شامِ فرقت قالمه‌دی
یوزلنیب امن و فراغت، غصّه و غم بۉلدی دفع
عیش و عشرت کېلدی و رنج و مشقّت قالمه‌دی
محنتِ هجران که آندین چاک چاک اېردی کۉنگول
بۉلدی راحتقه مُبدّل، اول جراحت قالمه‌دی
مُرتفِع بۉلغاندا هجران، کېل، توقُّف قیلمه کیم
انتظارینگنی چېکرگه اۉزگه طاقت قالمه‌دی
وصلینگه یېتکوردی دوران عاقبت بابرنی، شکر
اېمدی دوراندین منگه اصلا شکایت قالمه‌دی
(ظهیرالدین محمد بابر)

اللہ کا شکر کہ شادمانی نے [اِدھر] رُخ کیا، اور رنج نہ رہا۔۔۔ ایّامِ وصال گذر گئے اور شامِ فرقت نہ رہی۔
امن و فراغت نے رُخ کیا اور غم و اندوہ دور ہو گیا۔۔۔ عیش و عشرت آ گئی اور رنج و مشقّت نہ رہی۔
رنجِ فراق، کہ جس سے دل چاک چاک تھا، راحت میں تبدیل ہو گیا، [اور] وہ زخم [اب] نہ رہا۔
جب کہ ہجراں برطرف ہو گیا ہے تو آ جاؤ، توقُّف مت کرو۔۔۔ تمہارا انتظار کھینچنے کی [اب] مزید طاقت نہ رہی۔
شکر! کہ زمانے نے بابر کو عاقبتِ کار تمہارے وصل تک پہنچا دیا۔۔۔ حالا مجھے زمانے سے ہرگز شکایت نہ رہی۔

Shukrilillah, aysh yuzlandi-yu, mehnat qolmadi,
Yetti ayyomi visolu shomi furqat qolmadi.
Yuzlanib amnu farog’at, g’ussayu g’am bo’ldi daf’,
Ayshu ishrat keldi-yu, ranju mashaqqat qolmadi.
Mehnati hijronki, ondin chok-chok erdi ko’ngul,
Bo’ldi rohatqa mubaddal, ul jarohat qolmadi.
Murtafe’ bo’lg’onda hijron, kel, tavaqquf qilmakim,
Intizoringni chekarga o’zga toqat qolmadi.
Vaslinga yetkurdi davron oqibat Boburni, shukr,
Emdi davrondin manga aslo shikoyat qolmadi.


"زبانِ فارسی شاعری کے لیے تخلیق ہونے والی زبان ہے”

شاعرِ ملّیِ البانیہ نعیم فراشری کے برادر، اور مشہور عثمانی ادیب و مؤلّف شمس‌الدین سامی فراشری (وفات: ۱۹۰۴ء) اپنی تُرکی کتاب ‘خُرده‌چین’، جو ۱۳۰۲ھ/۱۸۸۵ء میں شائع ہوئی تھی، کے دیباچے میں لکھتے ہیں:

"…ظن ایدرم که، بیوک بوناپارتڭ اوروپا لسانلری حقّنده اولان مشهور بر تقسیمی جدّی صورتیله تلقّی، و آسیا لسانلرینه دخی تطبیق اولنمق لازم گلسه، فارسی حقّنده: <شعر ایچون یارادلمش بر لساندر، و شعر او لسان ایچون ایجاد اولنمشدر> دنیله‌بیلیر.”

"۔۔۔میرا گمان ہے کہ یورپی زبانوں کے بارے میں کی گئی بوناپارتِ کبیر کی ایک مشہور تقسیم بندی کو اگر بطورِ جِدّی قبول کرنا اور ایشیائی زبانوں پر بھی اُس کی تطبیق کرنا لازم ہو تو فارسی کے حق میں کہا جا سکتا ہے کہ <یہ شاعری کے لیے تخلیق ہونے والی ایک زبان ہے، اور شاعری اِس زبان کے لیے ایجاد ہوئی ہے>۔”
× جِدّی = سنجیدہ، سیریس


شد جهان پُر از طنینِ فارسی – ضیاء محمد ضیاء

شد جهان پُر از طنینِ فارسی
هست عالَم خوشه‌چینِ فارسی
تشنگان را سلسبیل و کوثر است
چشمهٔ ماءِ مَعینِ فارسی
هست روشن‌تر ز رویِ آفتاب
چهرهٔ ماهِ مُبینِ فارسی
شعله‌ها در سینه افروزد همی
نغمه‌هایِ آتشینِ فارسی
بر زبانم هست هر دم دوستان
ذکرِ لذّت‌آفرینِ فارسی
می‌سرایم گرچه در اردو سُخن
هست فکرِ من رهینِ فارسی
خاطرِ بی‌تاب را تسکین دِهم
با حدیثِ دل‌نشینِ فارسی
اهلِ عالَم را سُخن آموختند
نغز‌گویانِ فطینِ فارسی
چهرهٔ افکار را آراستند
اوستادانِ وزینِ فارسی
کج‌روان را می‌نماید راهِ راست
گُفته‌هایِ راستینِ فارسی
مَحرمِ سِرِّ حقیقت بوده‌اند
شاعرانِ پاک‌بینِ فارسی
خاتَمِ اردو که اندر دستِ ماست
شد مُزیّن از نگینِ فارسی
سرخوش و سرمست و سرشارم ضیاء
از شرابِ احمرینِ فارسی
(ضیاء محمد ضیاء)

زبانِ فارسی کی بانگ سے دنیا پُر ہو گئی؛ عالَم زبانِ فارسی کا خوشہ چیں ہے۔
زبانِ فارسی کا چشمۂ آبِ رواں تشنوں کے لیے سلسَبیل و کوثر ہے۔
زبانِ فارسی کے ماہِ مُبین کا چہرہ خورشید سے زیادہ روشن ہے۔
زبانِ فارسی کے آتشیں نغمے سینے میں شعلے روشن کرتے ہیں۔
اے دوستو! میری زبان پر ہر دم زبانِ فارسی کا ذکرِ لذّت آفریں ہے۔
اگرچہ میں اردو میں سُخن سرائی کرتا ہوں [لیکن] میری فکر زبانِ فارسی کی مرہون و مقروض ہے۔
میں زبانِ فارسی کی حدیثِ دل نشیں سے خاطرِ بے تاب کو تسکین دیتا ہوں۔
زبانِ فارسی کے خوب گویانِ دانا نے اہلِ عالَم کو سُخن سِکھایا۔
زبانِ فارسی کے اُستادانِ باوقار و متین نے چہرۂ افکار کی آرائش کی۔
زبانِ فارسی کے گُفتہ ہائے راستیں کج رَووں کو راہِ راست دکھاتے ہیں۔
زبانِ فارسی کے شاعرانِ پاک بیں مَحرمِ رازِ حقیقت رہے ہیں۔
ہمارے دست میں جو اردو کی انگُشتری ہے وہ زبانِ فارسی کے نگین سے مُزیّن ہوئی۔
اے ضیاء! میں زبانِ فارسی کی شرابِ سُرخ سے سرخوش و سرمست و سرشار ہوں۔
× خاطِر = ذہن، ضمیر؛ قلب؛ فکر

× شاعر کا تعلق پاکستان سے تھا۔


ای گُل یاناغلو، لب‌لرینه جان دئسم، یئری – شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’

ای گُل یاناغلو، لب‌لرینه جان دئسم، یئری
زُلفینه کفر و یۆزینه ایمان دئسم، یئری
سۏردوم طبیبه، دردیمه درمان بولونمادې
بو دردِ عشقه لعلینی درمان دئسم، یئری
کیم ائشیگینه یاستانا، دولت بولور مُدام
اۏل آستانه سایهٔ سُبحا‌ن دئسم، یئری
بیر مورِ خسته‌نین که قاپوندا مقامی وار
من اۏل مقامه مُلکِ سلیمان دئسم، یئری
بولدو خطایی ذکرِ جمالېندا نورِ حق
صحنِ رُخینی صفحهٔ قرآن دئسم، یئری
(شاه اسماعیل صفوی ‘خطایی’)

وزن: مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن

ترجمہ:
اے [محبوب] گُل رُخسار! تمہارے لبوں کو اگر میں جان کہوں تو بجا ہے؛ اگر میں تمہاری زُلف کو کفر اور تمہارے چہرے کو ایمان کہوں تو بجا ہے۔
میں نے طبیب سے پوچھا، [اُس کو] میرے درد کا علاج نہ مل سکا۔۔۔ اگر میں [یار کے] لبِ لعل کو اِس دردِ عشق کا علاج کہوں تو بجا ہے۔
جو شخص تمہارے آستان پر بِچھے اور اُس کو بالیں بنائے، وہ ہمیشہ دولت و اقبال مندی پاتا ہے۔۔۔ اُس آستان کو اگر میں سایۂ خدائے سُبحان کہوں تو بجا ہے۔
تمہارے در پر جو ایک خستہ چیونٹی کی اقامت گاہ ہے، اگر میں اُس اقامت گاہ کو مُلکِ سلیمان کہوں تو بجا ہے۔
‘خطائی’ کو تمہارے جمال کے ذکر میں نورِ حق حاصل ہوا ہے؛ تمہارے صحنِ رُخ کو اگر میں صفحۂ قرآن کہوں تو بجا ہے۔

Ey gül yanağlu, ləblərinə can desəm, yeri.
Zülfinə küfrü yüzinə iman desəm, yeri.
Sоrdum təbibə, dərdimə dərman bulunmadı,
Bu dərdi-eşqə lə’lini dərman desəm, yeri.
Kim eşiginə yastana, dövlət bulur müdam,
Оl asitanə sayeyi-sübhan desəm, yeri.
Bir muri-xəstənin ki, qapunda məqami var,
Mən оl məqamə mülki-Süleyman desəm, yeri.
Buldu Xətayi zikri-cəmalında nuri-həq,
Səhni-rüxini səfheyi-Qur’an desəm, yeri.