اول عهد ایله پیمان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟ – ظهیرالدین محمد بابر

اول عهد ایله پیمان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
اول لُطف ایله احسان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
کېتتیم مېنِ حَیران اېشیگینگ‌دین، دېمه‌دینگ هېچ:
اول تېلبهٔ حَیران قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
یوز کۉرسه‌تیبان اېل ایچی‌ده لُطف اېتر اېردینگ،
اول لُطفِ نمایان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
سېنینگ سری باردی کۉنگول ایستب تاپه آلمان،
سېنینگ سری بارگان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
جانیم‌غه دوا سۉزونگ اېدی، سۉزله‌مه‌دینگ، آه،
جان دردی‌غه درمان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
مونداق‌مو اېدی عهد که بابورنی اونوتتونگ
اول عهد ایله پیمان قنی، ای یار، نې بۉلدی؟
(ظهیرالدین محمد بابر)

وہ عہد و پیماں کہاں ہے؟ اے یار! کیا ہوا؟۔۔۔ وہ لُطف و احساں کہاں ہے؟ اے یار! کیا ہوا؟
میں [شخصِ] شیفتہ تمہارے آستان سے چلا گیا، [لیکن] تم نے ذرا نہ کہا کہ "وہ دیوانۂ شیفتہ و حیران کہاں ہے؟”۔۔۔ اے یار! کیا ہوا؟
تم خَلق کے درمیان چہرہ دِکھا کر لُطف کیا کرتے تھے۔۔۔ وہ لُطفِ نمایاں کہاں ہے؟ اے یار! کیا ہوا؟
[میرا] دل تمہاری جانب گیا تھا۔۔۔ [لیکن حالا] تلاش کرتے ہوئے وہ مجھ کو مِل نہیں پا رہا۔۔۔۔ وہ تمہاری جانب جانے والا/گیا ہوا [دل] کہاں ہے؟ اے یار!‌ کیا ہوا؟
میری جان کے لیے دوا تمہارا سُخن تھا۔۔۔ [لیکن] آہ! تم نے نہ کہا۔۔۔۔ دردِ جاں کا درمان کہاں ہے؟ اے یار! کیا ہوا؟
کیا [ہمارے درمیان] عہد ایسا تھا؟ کہ تم نے بابُر کو فراموش کر دیا۔۔۔ وہ عہد و پیماں کہاں ہے؟ اے یار!‌ کیا ہوا؟

Ul ahd ila paymon qani, ey yor, ne bo’ldi?
Ul lutf ila ehson qani, ey yor, ne bo’ldi?
Kettim meni hayron eshigingdin, demading hech:
Ul telbai hayron qani, ey yor, ne bo’ldi?
Yuz ko’rsatibon el ichida lutf etar erding,
Ul lutfi namoyon qani, ey yor, ne bo’ldi?
Sening sari bordi ko’ngul istab topa olmon,
Sening sari borgon qani, ey yor, ne bo’ldi?
Jonimg’a davo so’zung edi, so’zlamading, oh,
Jon dardig’a darmon qani, ey yor, ne bo’ldi?
Mundoqmu edi ahdki, Boburni unuttung,
Ul ahd ila paymon qani, ey yor, ne bo’ldi?

Advertisements

مِرّیخ یولدوزی‌گه – عبدالرئوف فطرت بُخارایی

(مِرّیخ یولدوزی‌گه)
گۉزل یولدوز، یېریمیزنینگ اېنگ قدرلی توقغانی،
نېگه بیزدن قاچیب مونچه اوزاق‌لرگه توشیب‌سن؟
تووغانینگ‌گه نېچون سیره گپورمس‌دن توریب‌سن،
سۉیله، یولدوز، حالینگ نه‌دیر، نېچوک تاپدینگ دُنیانی؟
بیزنینگ یېرده بۉلیب تورگن توبن‌لیک‌لر، خۉر‌لیک‌لر،
سۉیله، یولدوز، سېنینگ دغی قوچاغینگ‌ده بۉلورمی؟

بارمی سېن‌ده بیزیم کبی انسان‌لر،
ایککی یوزلی ایش‌بوزرلر، شیطان‌لر.
اۉرتاق قانین قانمه‌ی ایچکن زولوک‌لر،
قرداش اېتین تۉیمه‌ی یېگن قاپلان‌لر؟
بارمی سېن‌ده اۉک‌سوز یۉقسول‌نینگ قانین
گورونگله‌شیب، چاغیر کبی ایچکن‌لر؟
بارمی سېن‌ده بوتون دُنیا توزوگین
اۉز قاپچیغین تۉلدیرغه‌لی بوزغن‌لر؟
بارمی سېن‌ده بیر اۉلکه‌نی یاندیریب،
اۉز قازانین قاینتغووچی خاقان‌لر؟
بارمی سېن‌ده قارین-قورساق یۉلی‌ده
اېلین، یورتین، بارین-یۉغین ساتقان‌لر؟
(عبدالرئوف فطرت بُخارایی)
۱۹۲۰ء

(بہ سیّارۂ مِرّیخ)
اے ستارۂ زیبا! اے ہماری زمین کے قیمتی ترین رِشتے دار!
تم کس لیے ہم سے گُریزاں ہو کر اِس قدر دور چلے گئے ہو؟
اپنے رِشتے دار سے کس لیے تم ہرگز گفتگو نہیں کرتے؟
بتاؤ، اے ستارے، تمہارا حال کیسا ہے؟ تم نے دُنیا کو کیسا پایا؟
ہماری زمین میں ہوتے رہنے والی پستیاں اور ذِلّتیں
بتاؤ، اے سیّارے، کیا تمہاری آغوش میں بھی ہوتی ہیں؟

کیا تم میں [بھی] ہیں ہمارے جیسے انسانان؟
دو چہروں والے، کام بگاڑنے والے، شیطانان؟
قانع ہوئے بغیر رفیق کا خون پینے والی جوَنکیں؟
سیر ہوئے بغیر برادر کا گوشت کھانے والے تیندوے؟
کیا تم میں بھی ہیں یتیم ناداروں کے خون کو
ہنستے کھیلتے شراب کی طرح پینے والے؟
کیا تم میں [بھی] ہیں تمام دُنیا کے قاعدہ و قانون کو
اپنی بوری بھرنے کے لیے توڑنے والے؟
کیا تم میں [بھی] ہیں کسی مُلک کو جلا کر
اپنی دیگ کو اُبالنے والے خاقانان؟
کیا تم میں [بھی] ہیں شِکم و معدہ کی راہ میں
اپنے مُردم کو، اپنے وطن کو، اپنی ہر چیز کو فروخت کر دینے والے؟

(Mirrix yulduziga)
Go’zal yulduz, yerimizning eng qadrli tuqg’oni,
Nega bizdan qochib muncha uzoqlarga tushibsan?
Tuvg’oningga nechun sira gapurmasdan turibsan,
So’yla, yulduz, holing nadir, nechuk topding dunyoni?
Bizning yerda bo’lib turgan tubanliklar, xo’rliklar,
So’yla, yulduz, sening dag’i quchog’ingda bo’lurmi?

Bormi senda bizim kabi insonlar,
Ikki yuzli ishbuzarlar, shaytonlar,
O’rtoq qonin qonmay ichkan zuluklar,
Qardosh etin qo’ymay yegan qoplonlar?
Bormi senda o’ksuz yo’qsulning qonin
Gurunglashib, chog’ir kabi ichkanlar?
Bormi senda butun dunyo tuzugin
O’z qopchig’in to’ldirg’ali buzg’anlar?
Bormi senda bir o’lkani yondirib,
O’z qozonin qaynatg’uvchi xoqonlar.
Bormi senda qorin-qursoq yo’lida
Elin, yurtin, borin-yo’g’in sotqonlar?

× مندرجۂ بالا نظم ہِجائی وزن میں ہے۔


"ہر تُرک کے لیے فارسی اور ہر فارس کے لیے تُرکی جاننا لازم ہے”

ماوراءالنہری مُفکِّر و ادیب «محمود خواجه بهبودی» (وفات: ۱۹۱۹ء) تُرکستان سے جاری ہونے والے مجلّے «آینه» میں ۱۹۱۳ء میں لکھے گئے مقالے «ایککی اېمس، تۉرت تیل لازم» (دو نہیں، چار زبانیں لازم ہیں) میں ایک جا لکھتے ہیں:

"تُرکستان‌نینگ سمرقند و فرغانه ولایت‌لرینده فارسچه سۉیله‌تورگن بیر نېچه شهر و قیشلاق‌لر باردور. بُخارا حکومتی‌نینگ تیلی فارسی‌دور. فارس شاعر و اُدَباسی اثرلری قیامت‌غه‌چه لذّتی کېتمه‌یتورگن خزینهٔ معنوی‌دور که، موندان فایده‌لنماق اوچون آوروپایی‌لر میلیه‌ردلر صرف اېترلر.
بیزغه سعادت‌دور که، تورکی و فارسی‌نی تحصیل‌سیز بیلورمیز. هر تورک‌نی فارسی و هر فارس‌نی تورکی بیلماغی لازم‌دور.
فارسی بیلگن کیشی فردوسی، بېدل، سعدی، «مثنوی»دن قنده‌ی لذّت آلسا، تورکی بیلگن‌لر فضولی، نوایی، باقی، سامی، عبدالحق حامد، اکرم‌بېک، سنایی، نابی، ناجی‌لردن، ینه تالستۉی، جول ورن و عُلَمایِ زمانی اثرینی تورکی ترجمه‌سی‌دن لذّت شونده‌ی آله‌دور.”

ترجمہ:
"تُرکستان کی سمرقند و فرغانہ ولایتوں میں فارسی بولنے والے کئی شہر اور قریے موجود ہیں۔ حکومتِ بُخارا کی زبان فارسی ہے۔ فارسی شاعروں اور ادیبوں کی تألیفات ایسا خزینۂ معنوی (روحانی) ہیں کہ جس کی لذت قیامت تک نہ جائے گی، اور جس سے فائدہ یاب ہونے کے لیے اہلِ یورپ اربوں خرچ کرتے ہیں۔
ہمارے لیے سعادت ہے کہ ہم تُرکی و فارسی کو تحصیلِ علم کے بغیر ہی جانتے ہیں۔ ہر تُرک کے لیے فارسی اور ہر فارس کے لیے تُرکی جاننا لازم ہے۔
فارسی جاننے والا شخص جس طرح فردوسی، بیدل، سعدی، مثنویِ معنوی سے لذّت لیتا ہے، تُرکی جاننے والے اشخاص [بھی] اُسی طرح فضولی، نوائی، باقی، سامی، عبدالحق حامد، اکرم بیگ، سنائی، نابی، ناجی وغیرہ سے، نیز تالستوی، جُول وَرْن، اور عُلمائے عصر کی تألیفات کے تُرکی ترجمے سے لذّت لیتے ہیں۔”

لاطینی رسم الخط میں:
Turkistonning Samarqand va Farg’ona viloyatlarinda forscha so’ylayturgan bir necha shahar va qishloqlar bordur. Buxoro hukumatining tili forsiydur. Fors shoiru udabosi asarlari qiyomatg’acha lazzati ketmayturgan xazinai ma’naviydurki, mundan foydalanmoq uchun ovrupoyilar milyardlar sarf etarlar.
Bizg’a saodatdurki, turkiy va forsiyni tahsilsiz bilurmiz. Har turkni forsiy va har forsni turkiy bilmog’i lozimdur.
Forsiy bilgan kishi Firdavsiy, Bedil, Sa’diy, «Masnaviy»dan qanday lazzat olsa, turkiy bilganlar Fuzuliy, Navoiy, Boqiy, Somiy, Abdulhaq Homid, Akrambek, Sanoyi, Nobiy, Nojiylardan, yana Tolsto’y, Jul Vern va ulamoi zamoniy asarini turkiy tarjimasidan lazzat shunday oladur.


اگر تم مجھ کو ایک بوسہ دو۔۔۔

انگلستانی شاعر رابرٹ ہیرک کی ایک مُختصر انگریزی نظم کا منظوم تُرکی ترجمہ:
منه بیر بوسه وئرسن
بسیم‌دیر. بلکه ده سن
بوندان کاسېب دۆشرسن؟!
قۏرخما، نازلې نیگارېم،
چۏخ تئز زنگین‌له‌شرسن:
من حاضېرام کی گۆن‌ده
بیری‌نین عوضینده
سنه، ائی نازلې یارېم،
مین بیر بوسه قایتارېم!
(هاملئت عیساخان‌لې)
اگر تم مجھ کو ایک بوسہ دو تو میرے لیے کافی ہے۔۔۔ شاید اِس سے تم نادار ہو جاؤ گی!۔۔۔ [لیکن] ڈرو مت، اے میری نگارِ نازنیں، تم بِسیار جَلد ثروت مند ہو جاؤ گی۔۔۔ [کیونکہ] میں آمادہ ہوں کہ ہر روز ایک [بوسے] کے عوض میں، تم کو، اے میری یارِ نازنیں، ایک ہزار ایک بوسے واپَس کروں!

(Sənə, Dianeme)
Mənə bir busə versən
Bəsimdir. Bəlkə də sən
Bundan kasıb düşərsən?!
Qorxma, nazlı nigarım,
Çox tez zənginləşərsən:
Mən hazıram ki gündə
Birinin əvəzində
Sənə, ey nazlı yarım,
Min bir busə qaytarım!
(Hamlet İsaxanlı)

× مندرجۂ بالا نظم سات ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔


میں خلائق کا پادشاہ ہوں، لیکن تمہارا غلام ہوں – ظہیرالدین محمد بابر

(رباعی)
سېن گُل‌سېن و مېن حقیر بُلبُل‌دورمېن
سېن شُعله‌سېن، اول شُعله‌غه مېن کول‌دورمېن
نسبت یۉق‌تور دېب اجتناب ایله‌مه‌ کیم
شه‌مېن اېل‌گه، ولې سنگه قول‌دورمېن
(ظهیرالدین محمد بابر)
تم گُل ہو، اور میں حقیر بُلبُل ہوں۔۔۔ تم شُعلہ ہو اور میں اُس شُعلے کی خاکِستر (راکھ) ہوں۔۔۔ یہ کہہ کر [مجھ سے] اجتناب مت کرو کہ "[مجھ میں اور اُس میں] کوئی نسبت نہیں ہے”۔۔۔ میں خلائق کا پادشاہ ہوں، لیکن تمہارا غُلام ہوں۔

Sen gulsen-u men haqir bulbuldurmen,
Sen shu’lasen, ul shu’lag‘’a men kuldurmen.
Nisbat yo’qtur deb ijtinob aylamakim,
Shahmen elga, vale sanga quldurmen.


آنامېن دوعاسې/میری مادر کی دُعا – مروارید دلبازی

(آنامېن دوعاسې)
آنام دوعا ائتدی:
آللاهېم منی
اؤلدۆرسن نه قېش‌ده،
نه یای‌دا اؤلدۆر.
هاواسې مۆلاییم بیر آی‌دا اؤلدۆر.
آنامېن سسی‌نی آللاه ائشیتدی
اۏنون بو دوعاسې درگاها یئتدی.
چمن چیچک‌لری، آغ یاسه‌من‌لر
بزه‌دی قبری‌نی اۏنون اۏ گۆن‌لر.

اؤلسم، آنام کیمی منی ده، آللاه!
سن نه قېش‌دا اؤلدۆر، نه یای‌دا اؤلدۆر.
گؤیۆ یاز گۆنش‌لی بیر آی‌دا اؤلدۆر!
منی سۏن منزیله آپاران‌لارې
نه ایستی تنتیتسین، نه شاختا، نه قار.
ائی پروه‌ردیگار!
(مروارید دلبازی)

(میری مادر کی دُعا)
میری مادر نے دُعا کی:
اے میرے اللہ
اگر تم مجھ کو مارنا تو نہ سردیوں میں،
اور نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک مُلائم موسم والے ماہ میں مارنا۔
اللہ نے میری مادر کی صدا سُن لی
اُس کی یہ دُعا درگاہِ [خداوندی] تک پہنچ گئی۔
چمن کے گُلوں نے، سفید یاسمَنوں نے
اُس کی قبر کو اُن ایّام میں سجا دیا۔

اگر میں مر جاؤں تو میری مادر کی طرح مجھ کو بھی، اے اللہ!
تم نہ سردیوں میں مارنا، نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک ایسے ماہ میں مارنا، جس میں آسمان پر بہاری خورشید ہو۔
مجھ کو آخری منزل کی جانب لے جانے والوں کو
نہ گرمی تنگ و بیزار کرے، نہ مُنجَمِد کُن موسم، اور نہ برف۔
اے پروَردِگار!

(Anamın Duası)
Anam dua etdi:
Allahım məni
Öldürsən nə qışda,
Nə yayda öldür.
Havası mülayim bir ayda öldür.
Anamın səsini Allah eşitdi
Onun bu duası dərgaha yetdi.
Çəmən çiçəkləri, ağ yasəmənlər
Bəzədi qəbrini onun o günlər.

Ölsəm, anam kimi məni də, Allah!
Sən nə qışda öldür, nə yayda öldür.
Göyü yaz günəşli bir ayda öldür!
Məni son mənzilə aparanları
Nə isti təntitsin, nə şaxta, nə qar.
Ey Pərvərdigar!
(Mirvarid Dilbazi)

× شاعرہ کا تعلق جمہوریۂ آذربائجان سے تھا۔
× مندرجۂ بالا نظم ہِجائی وزن میں ہے۔


صدرالدین عینی کے نام ابوالقاسم لاہوتی کا ایک مکتوب

از موسکوا به سمرقند
۲۱ اپریلِ ۱۹۲۷ء

رفیقِ محترم و اُستادِ معظم صدرالدین عینی!
دو روز است، که به مسکو وارد شده‌ام و در کارهایِ فرقه‌وی مشغولِ خدمت هستم. از شما استدعا دارم، که نتیجهٔ کاغذ به رفیق محی‌الدین‌اف را به بنده مرقوم دارید. اگر خواهشِ من و شما را قبول نکرده، از مسکو اقدام خواهم کرد. اگر شما در مسکو کاری و یا فرمایشی دارید، بنویسید، البته، انجام خواهم داد. هر وقت رفیقِ محترم مُنظِم (استادِ من) از سفر باز آمدند، سلامِ شاگردانهٔ مرا تبلیغ فرمایید.
آرزو دارم، که همیشه از سلامتیِ شما باخبر باشم. در مسکو گاه مجلس‌هایِ راجع به ادبیاتِ فارسی می‌شود و جمعیتی هم هست. آشنا که شدم، میل دارم شما را به آن انجمن مُعرّفی کنم. در آن جا از ادبیاتِ همهٔ شرق، مخصوصاً فارسی گُفت‌وگُزارها می‌شود.
خالده‌جان را از قولِ عمکِ لاهوتی سلام برسانید!
با احترام و سلام لاهوتی.
۲۱ اپریلِ ۱۹۲۷، مسکو.

ترجمہ:
رفیقِ محترم و اُستادِ مُعظّم صدرالدین عینی!
دو روز ہو گئے ہیں کہ میں ماسکو میں وارِد ہو کر حِزبی کاموں میں مشغولِ خدمت ہوں۔ آپ سے استدعا ہے کہ رفیق مُحی‌الدّینوف سے مُکاتبت کا نتیجہ اِس بندے کو مرقوم فرما دیجیے۔ اگر اُنہوں نے میری اور آپ کی خواہش کو قبول نہ کیا ہو تو میں ماسکو سے اِقدام کروں گا۔ اگر ماسکو میں آپ کو کوئی کام یا حُکم ہو تو لکھ بھیجیے، مَیں حتماً انجام دوں گا۔ جس وقت بھی رفیقِ مُحترم مُنظِم (میرے اُستاد) سفر سے واپس آ جائیں، اُن کو میرا شاگردانہ سلام پہنچائیے گا۔
میری آرزو ہے کہ میں ہمیشہ آپ کی سلامتی سے باخبر رہوں۔ ماسکو میں گاہے ادبیاتِ فارسی سے متعلق مجلسیں برپا ہوتی ہیں اور ایک انجُمن بھی موجود ہے۔ میں جب بھی آشنا ہوؤں گا، میں خواہش رکھتا ہوں کہ اُس انجُمن کو آپ سے مُتعارف کر دوں۔ اُس جگہ کُل سرزمینِ مشرق کے ادبیات، خصوصاً فارسی ادبیات کے بارے میں مُباحثہ ہوتا ہے۔
خالدہ جان کو عَمو لاہوتی کی جانب سے سلام پہنچائیے گا!
مع احترام و سلام۔ لاہوتی۔
۲۱ اپریل ۱۹۲۷، ماسکو