لا يَمَسُّهُ اِلّا الْمُطَهَّرُون

مجلِس‌ده مُصحفِ رُخِ دل‌دارې دۆن گیجه
بوس ایتمه‌گه توجُّه ایده‌رکن رقیبِ دون
اۏل گُل‌عِذار گۆلدی دیدی لا یَمَسُّهُ
بن بوس ایدۆپ همان دیدۆم اِلّا الْمُطَهَّرُون

گُذشتہ شب مجلِس میں جب رقیبِ پست دِل‌دار کے مُصحَفِ چہرہ کو بوسہ دینے کی جانب مائل ہو رہا تھا تو وہ گُل‌رُخسار ہنسا اور بولا "اِس کو [کوئی] نہ چُھوئے گا”۔۔۔ میں نے بوسہ دے کر فوراً کہا "اِلّا وہ جو پاک و مُطَہَّر ہیں”۔

× مندرجۂ بالا قِطعے میں سورۂ واقعہ کی آیت ۷۹ کی جانب اشارہ ہے۔
× یہ تُرکی قِطعہ «فیلیبه‌لی وجْدی» اور «آرپاامینی‌زاده مُصطفیٰ سامی» دونوں کے تصحیح شُدہ دیوانوں میں نظر آیا ہے۔ علاوہ بریں، ایک مأخذ میں یہ قِطعہ «روحی بغدادی» سے بھی منسوب نظر آیا ہے، لیکن خود «روحی بغدادی» کے دیوان میں مجھ کو نظر نہیں آیا۔

Meclisde mushaf-ı ruh-ı dildârı dün gice
Bûs itmege teveccüh iderken rakîb-i dûn
Ol gül-’izâr güldi didi lâ-yemessuhu
Ben bûs idüp hemân didüm ille’l-mutahharûn

Advertisements

آصَفېن مِقدارې‌نې بیلمه‌ز سُلیمان اۏلمایان – ضیا پاشا

آصَفېن مِقدارې‌نې بیلمه‌ز سُلیمان اۏلمایان
بیلمه‌ز انسان قدری‌نی عالَم‌ده انسان اۏلمایان
زُلفۆنه دل وئرمه‌ین بیلمه‌ز گؤنۆل احوالی‌نی
آنلاماز حالِ پریشانې پریشان اۏلمایان
رِزقې‌نا قانِع اۏلان گردونا مِنّت ائیله‌مز
عالَمین سُلطانې‌دېر مُحتاجِ سُلطان اۏلمایان
کیم که قۏرقماز حق‌دان اۏن‌دان قۏرقار اربابِ عُقول
هر نه ایسته‌رسه یاپار حق‌دان هِراسان اۏلمایان
اعتراض ائیله‌رسه بیر نادان ضیا خاموش اۏلور
چۆنکه بیلمه‌ز قدرِ گُفتارېن سُخن‌دان اۏلمایان
(ضیا پاشا)

جو شخص سُلیمان نہ ہو، وہ آصَف کی قدر کو نہیں جانتا۔۔۔ جہان میں جو شخص انسان نہ ہو، وہ انسان کی قدر کو نہیں جانتا۔
× آصَف = روایات کے مُطابق، حضرتِ سُلیمان کے وزیر کا نام، جو ایک چشم زدن میں بلقیس کا تخت حضرتِ سُلیمان کے نزد لے آیا تھا۔

جو شخص [محبوب کی] زُلف کو دل نہیں دیتا، وہ دل کے احوال کو نہیں جانتا۔۔۔ جو شخص پریشان نہ ہو، وہ پریشان کے حال کو نہیں سمجھتا۔

جو شخص اپنے رزق پر قانِع ہو وہ چرخِ فلک (یا دُنیا و زمانہ) کی مِنّت و سماجت نہیں کرتا۔۔۔ جو شخص سُلطان کا مُحتاج نہ ہو، وہ عالَم کا سُلطان ہے۔

جو شخص حق تعالیٰ سے خوف نہیں کرتا، اُس سے اربابِ عقل خوف کرتے ہیں۔۔۔ [کیونکہ] حق تعالیٰ سے خوف زدہ نہ ہونے والا شخص [کسی چیز کا لِحاظ کیے بغیر] جو بھی چاہتا ہے کرتا ہے۔

اگر کوئی نادان اعتراض کرتا ہے تو ‘ضیا’ خاموش ہو جاتا ہے۔۔۔ کیونکہ جو شخص سُخن دان نہ ہو، وہ اُس کے گُفتار کی قدر و قیمت کو نہیں جانتا۔

Âsaf’ın mikdârını bilmez Süleyman olmayan
Bilmez insan kadrini âlemde insan olmayan
Zülfüne dil vermeyen bilmez gönül ahvâlini
Anlamaz hâl-i perişânı perişân olmayan
Rızkına kani’ olan gerdûna minnet eylemez
Âlemin sultânıdır muhtâc-ı sultân olmayan
Kim ki korkmaz Hak’tan ondan korkar erbâb-ı ukûl
Her ne isterse yapar Hak’tan hirasan olmayan
İ’tiraz eylerse bir nâdân Ziyâ hamûş olur
Çünki bilmez kadr-i güftârın sühandan olmayan


اوزاق‌تا – صباح‌الدین علی

«صباح‌الدین علی» کی ایک تُرکی نظم «اوزاق‌تا» اردو ترجمے کے ساتھ:

===================

(اوزاق‌تا)
هر گۆن سنی آرېیۏروم،
نیچین بن‌دن اوزاق‌تاسېن؟
داغا، تاشا سۏرویۏروم:
نیچین بن‌دن اوزاق‌تاسېن؟..

یانېق بیر بۆلبۆل اؤتۆیۏر،
سسینی خاطېرلاتېیۏر؛
یۆزۆن گؤزۆم‌ده تۆتۆیۏر،
نیچین بن‌دن اوزاق‌تاسېن؟..

چیمه‌ن‌لر سارارېپ یانمېش،
چیچه‌ک‌لر یئره قاپانمېش،
یئریۆزۆ چؤل‌لره دؤنمۆش،
نیچین بن‌دن اوزاق‌تاسېن؟..

شو کؤشه‌ده اۏتوروردون،
شوردا آیاق‌تا دوروردون،
شوردا سالېنېر یۆرۆردۆن؛
نیچین بن‌دن اوزاق‌تاسېن؟..

یۆزۆم گۆلمه‌ڲه اۆشه‌نیر،
گؤزۆم‌دن یاش‌لار بۏشانېر،
سن یۏق‌کن ناسېل یاشانېر؟
نیچین بن‌دن اوزاق‌تاسېن؟..
(صباح‌الدین علی)
۱۹۳۲ء

===================

(دُور)
میں ہر روز تم کو تلاش کرتا ہوں،
تم کس لیے مجھ سے دُور ہو؟
میں کوہ سے [اور] سنگ سے پوچھتا ہوں:
"تم کس لیے مجھ سے دُور ہو؟”۔۔

اِک بُلبُلِ سوختہ چہچہا رہا ہے،
وہ تمہاری آواز یاد دِلا رہا ہے؛
تمہارے چہرے کی حسرتِ شدید میری آنکھوں میں سمائی ہوئی ہے،
تم کس لیے مجھ سے دُور ہو؟

چمن زرد ہو کر جل گئے ہیں،
گُل [پژمُردہ ہو کر] زمین میں چلے گئے ہیں؛
رُوئے زمین صحراؤں میں تبدیل ہو گیا ہے،
تم کس لیے مجھ سے دُور ہو؟۔۔

اِس گوشے میں تم بیٹھا کرتی تھی،
اِس جگہ تم قدموں پر کھڑی ہوتی تھی،
اِس جگہ تم جھولتی و چلتی تھی؛
تم کس لیے مجھ سے دُور ہو؟۔۔

میرا چہرہ ہنسنے کی قُوّت و رغبت نہیں رکھتا،
میری چشم سے اشک پھوٹتے ہیں،
تمہارے بغیر زندگی کیسے گُذاری جائے؟
تم کس لیے مجھ سے دُور ہو؟۔۔
(صباح‌الدین علی)
۱۹۳۲ء

===================

(Uzakta)
Her gün seni arıyorum,
Niçin benden uzaktasın?
Dağa, taşa soruyorum:
Niçin benden uzaktasın?..

Yanık bir bülbül ötüyör,
Sesini hatırlatıyor;
Yüzün gözümde tütüyor,
Niçin benden uzaktasın?..

Çimenler sararıp yanmış,
Çiçekler yere kapanmış,
Yeryüzü çöllere dönmüş,
Niçin benden uzaktasın?..

Şu köşede otururdun,
Şurda ayakta dururdun,
Şurda salınır yürürdün;
Niçin benden uzaktasın?..

Yüzüm gülmeğe üşenir,
Gözümden yaşlar boşanır,
Sen yokken nasıl yaşanır?
Niçin benden uzaktasın?..
(Sabahattin Ali)
1932

× مندرجۂ بالا تُرکی نظم آٹھ ہِجوں کے ہِجائی وزن میں ہے۔


رُخسارین آچیب بیر پری کېلدی بو تون بزمیم ارا – محمد رحیم‌خان ثانی «فیروز»

وسطی ایشیا میں واقع «خاناتِ خِیوه» کے ایک فرماں روا «محمد رحیم‌خان ثانی ‘فیروز’» (وفات: ۱۹۱۰ء) کی ایک تُرکی غزل اردو ترجمے کے ساتھ:

رُخسارین آچیب بیر پری کېلدی بو تون بزمیم ارا
باش‌دین آیاقی بار اېکن مِهر و وفا، ناز و ادا
چیقسه فلک‌که هر سحَر آه و فغانیم، نې عجب
أیلر فُزون‌راق هر کېچه اول آی مېن‌گه جَور و جفا
بیلمان نې آفت اېردی اول بۉلغاچ نظرگه جلوه‌گر
عقل و خِرَد، اسلام و دین اۉلدی باری مېن‌دین جُدا
جانینگ اوچون هر دم من‌گه کۉرگوز ترحُّم، ای پری
کیم صبر و طاقت قالمه‌دی جَورینگ چېکیب صُبح و مسا
آی‌دېک یوزونگ‌نینگ پرتَوی توشسون قرا کُلبه‌م‌غه هم
قۉی‌غیل قدم، ای مه‌لِقا، آچیب عذارِ دل‌کُشا
نې سود طالِع بۉلسه گر یوز آی و کون هر صُبح و شام
نېچون که بار فېروزغه مِهر و جمالینگ مُدّعا
(محمد رحیم‌خان ثانی ‘فیروز’)

اپنے رُخسار کو کھول کر ایک پری اِس شب میری بزم میں آئی۔۔۔ اِس حالت میں کہ اُس کا سر سے پاؤں محبّت و وفا اور ناز و ادا تھا۔

اگر ہر صُبح میری آہ و فغاں فلک تک جائے تو کیا عجب؟۔۔۔ وہ ماہ [جیسا محبوب] ہر شب مجھ پر جَور و جفا مزید زیادہ کرتا ہے۔

میں نہیں جانتا کہ وہ کیسی آفت تھا کہ نظر کی جانب اُس کے جلوہ گر ہوتے ہی عقل و خِرَد اور اسلام و دین سب کے سب مجھ سے جُدا ہو گئے۔

اے پری! اپنی جان کی خاطر (یعنی تم کو تمہاری جان کا واسطہ!)، مجھ کو ہر لمحہ رحم دِکھاؤ، کیونکہ صُبح و شام تمہارا جَور و سِتم کھینچ [کھینچ] کر مجھ میں صبر و طاقت باقی نہ رہی۔

اے ماہ لِقا! [اپنا] رُخسارِ دل کَش کھول کر [یہاں] قدم رکھو تاکہ میرے تاریک کُلبے میں بھی تمہارے مِثلِ ماہ چہرے کا پرتَو گِر جائے۔ (کُلبہ = کوٹھری، جھونپڑی)

اگر ہر صُبح و شام صد ماہ و خورشید طُلوع ہوں، تو کیا فائدہ؟۔۔۔ کیونکہ «فیروز» کو [تو] تمہاری محبّت و جمال کی آرزو ہے۔

Ruxsorin ochib bir pari keldi bu tun bazmim aro.
Boshdin oyoqi bor ekan mehru vafo, nozu ado.
Chiqsa falakka har sahar ohu fig‘onim, ne ajab,
Aylar fuzunroq har kecha ul oy menga javru jafo.
Bilmon, ne ofat erdi ul bo‘lg‘och nazarga jilvagar,
Aqlu xirad, islomu din o‘ldi bori mendin judo.
Joning uchun har dam manga ko‘rguz tarahhum, ey pari
Kim, sabru toqat qolmadi javring chekib subhu maso.
Oydek yuzungning partavi tushsun qaro kulbamg‘a ham,
Qo‘yg‘il qadam, ey mahliqo, ochib uzori dilkusho.
Ne sud, tole’ bo‘lsa gar yuz oyu kun, har subhu shom,
Nechunki bor Feruzg‘a mehru jamoling muddao.


جنابِ «امیر علی‌شیر نوایی» کی ایک فارسی اور ایک تُرکی رباعی

(فارسی رباعی)
جانم به دو لعلِ جان‌فزایِ تو فدا
روحم به نسیمِ عطرسایِ تو فدا
آشُفته دلم به عِشوه‌هایِ تو فدا
فرسوده تنم به خاکِ پایِ تو فدا
(امیر علی‌شیر نوایی)

میری جان تمہارے لعل جیسے دو جاں فزا لبوں پر فدا!۔۔۔ میری روح تمہاری [جانب سے آنے والی] مُعَطّر کُن بادِ نسیم پر فدا!۔۔۔ میرا دلِ آشُفتہ تمہارے ناز و عِشووں پر فدا!۔۔۔ میرا تنِ فرسُودہ تمہاری خاکِ پا پر فدا!

(تُرکی رباعی)
جانیم‌ده‌غی «جِیم» ایککی دالینگ‌غه فدا
ان‌دین سۉنگ «الِف» تازه نِهالینگ‌غه فدا
«نُون»ی دغی عنبَرین هِلالینگ‌غه فدا
قالغن ایکی نُقطه ایککی خالینگ‌غه فدا
(امیر علی‌شیر نوایی)

میری جان کا «جِیم» تمہاری دو دال [جیسی زُلفوں] پر فدا!۔۔۔ اُس کے بعد «الِف» تمہارے تازہ نِہال [جیسے قد] پر فدا!۔۔۔ اُس کا «نُون» بھی تمہارے ہِلالِ عنبَریں [جیسے ابرو] پر فدا!۔۔۔ باقی ماندہ دو نُقطے تمہارے دو خالوں پر فدا!

Jonimdag’i jim ikki dolingg’a fido,
Andin so’ng alif toza niholingg’a fido,
Nuni dag’i anbarin hiloningg’a fido,
Qolg’an iki nuqta ikki xolingg’a fido.


جنابِ «امیر علی‌شیر نوایی» کا ایک تُرکی قطعہ

(قطعه)
نِهانی ایگنه سنچر یارلردین
عدووَش ناوک‌افگن‌لر کۉپ آرتوق
مُنافق‌شېوه ظالم دۉست‌لردین
مُخالف‌طبع دُشمن‌لر کۉپ آرتوق
(امیر علی‌شیر نوایی)

مخفی طور پر سُوئی چُبھانے والے یاروں سے، مثلِ دُشمن تیر پھینکنے والے [اشخاص] بِسیار عالی تر ہیں۔
مُنافق‌شیوہ ظالم دوستوں سے، مُخالف‌فطرت دُشمنان بِسیار عالی تر ہیں۔

Nihoniy igna sanchar yorlardin
Aduvvash novakafganlar ko’p ortuq
Munofiqsheva zolim do’stlardin
Muxoliftab’ dushmanlar ko’p ortuq


قانسې گُلشن گُلبُنی سروِ خرامانېنجا وار – محمد فضولی بغدادی

قانسې گُلشن گُلبُنی سروِ خرامانېنجا وار
قانسې گُلبُن اۆزره غُنچه لعلِ خندانېنجا وار
قانسې گُل‌زار ایچره بیر گُل آچېلېر حُسنۆن کیمی
قانسې گُل برگی لبِ لعلِ دُرافشانېنجا وار
قانسې باغېن وار بیر نخلی قدین تک باروَر
قانسې نخلین حاصلی سیبِ زنَخدانېنجا وار
قانسې خونی سن کیمی جلّادا اۏلموش‌دور اسیر
قانسې جلّادېن قېلېنجې نوکِ مژگانېنجا وار
قانسې بزم اۏلموش مُنوّر بیر قدین تک شمع‌دن
قانسې شمعین شُعله‌سی رُخسارِ تابانېنجا وار
قانسې یئرده بولونور نسبت سنه بیر گنجِ حُسن
قانسې گنجین اژدری زُلفِ پریشانېنجا وار
قانسې گُلشن بُلبُلۆن دئرلر فضولی سن کیمی
قانسې بُلبُل ناله‌سی فریاد و افغانېنجا وار
(محمد فضولی بغدادی)

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

کس گُلشن کا درختِ گُل تمہارے سرْوِ خراماں جیسا ہے؟۔۔۔۔ کس درختِ گُل پر غُنچہ تمہارے لعلِ خنداں جیسا ہے؟
کون سے گُلزار کے اندر تمہارے حُسن جیسا کوئی گُل کِھلتا ہے؟۔۔۔ کون سا برگِ گُل تمہارے لبِ لعلِ دُر افشاں جیسا ہے؟
کون سے باغ کے پاس تمہارے قد جیسا کوئی باروَر و ثمردار نخْل ہے؟۔۔۔ کون سے نخْل کا حاصل و ثمر تمہارے سیبِ زنَخداں جیسا ہے؟ (زنَخداں = ذقن، چانہ، ٹھوڑی)
کون سا خُونی (قاتل) تم جیسے جلّاد کا اسیر ہوا ہے؟۔۔۔ کس جلّاد کی تیغ تمہاری مِژگاں کی نوک جیسی ہے؟
کون سی بزم تمہارے قد جیسی اِک شمع سے مُنوّر ہوئی ہے؟۔۔۔ کس شمع کا شُعلہ تمہارے رُخسارِ تاباں جیسا ہے؟
کون سی جگہ میں تمہارے جیسا کوئی خزانۂ حُسن مِلتا ہے؟۔۔۔ کون سے خزانے کا اژدہا تمہاری زُلفِ پریشاں جیسا ہے؟
اے فُضولی! کس گُلشن کے بُلبُل کو تمہارے جیسا کہتے ہیں؟۔۔۔ کس بُلبُل کا نالہ تمہاری فریاد و فغاں جیسا ہے؟

جمہوریۂ آذربائجان کے لاطینی رسم الخط میں:
Qansı gülşən gülbüni sərvi-xuramanınca var?
Qansı gülbün üzrə qönçə, lə’li-xəndanınca var?
Qansı gülzar içrə bir gül açılır hüsnün kimi,
Qansı gül bərgi ləbi-lə’li-dürəfşanınca var?
Qansı bağın var bir nəxli, qədin tək barvər,
Qansı nəxlin hasili sibi-zənəxdanınca var?
Qansı xuni sən kimi cəlladə olmuşdur əsir,
Qansı cəlladın qılıncı növki-müjganınca var?
Qansı bəzm olmuş münəvvər bir qədin tək şəm’dən,
Qansı şəm’in şö’ləsi rüxsari-tabanınca var?
Qansı yerdə bulunur nisbət sənə bir gənci-hüsn,
Qansı gəncin əjdəri zülfi-pərişanınca var?
Qansı gülşən bülbülün derlər, Füzuli, sən kimi,
Qansı bülbül naləsi fəryadü əfğanınca var?

تُرکیہ کے لاطینی رسم الخط میں:
Kansı gülşen gülbüni serv-i hırâmânuñca var
Kansı gülbün üzre gonca la’l-i handânuñca var
Kansı gülzâr içre bir gül açılur hüsnuñ gibi
Kansı gül bergi lebi-la’l-i dür-efşânuñca var
Kansı bâguñ var bir nahli kadüñ tek bârver
Kansı nahlüñ hâsılı sîb-i zenahdânuñca var
Kansı hûnî sen gibi cellâda olmışdur esîr
Kansı cellâduñ kılıcı nevk-i müjgânuñca var
Kansı bezm olmış münevver bir kadüñ tek şem’den
Kansı şem’üñ şu’lesi ruhsâr-ı tâbânuñca var
Kansı bezm olmış münevver bir kadüñ tek şem’den
Kansı şem’üñ şu’lesi ruhsâr-ı tâbânuñca var
Kansı gülşen bülbülin dirler Fuzûlî sen gibi
Kansı bülbül nâlesi feryâd ü efgânuñca var