ایرانی-آذربائجانی-عُثمانی شیعی سُنّی فرقہ پرستی کی مذمّت – میرزا علی اکبر ‘صابر’

قفقازی آذربائجانی شاعر میرزا علی‌اکبر ‘صابر’ (وفات: ۱۹۱۱ء) کی ایک طنزیہ نظم «فخریّه» کے دو بند، جس میں اُنہوں نے خِطّے کی تاریخی شیعی-سُنّی فرقہ پرستی کی مذّمت کی ہے:

"بیر وقت «شه اسماعیل» و «سُلطانِ سلیم‍»ه
مفتون اۏلاراق ائیله‌دیک اسلامې دونیمه
قۏیدوق ایکی تازه آدې بیر دینِ قدیمه
سالدې بو تشیُّع، بو تسنُّن بیزی بیمه
قالدېقجا بو حالت‌له سزایِ اسَفیز بیز
اؤز دینیمیزین باشېنا انگل-کلفیز بیز

«نادر» بو ایکی خسته‌لیڲی توتدو نظرده
ایسته‌ردی علاج ائیله‌یه بو قۏرخولو درده
بو مقصد ایله عزم ائده‌رک گیردی نبرده
مقتولاً اۏنون نعشی‌نی قۏیدوق قورو یئرده
بر شئیِ عجیبیز، نه بیلیم، بیر تُحَفیز بیز
اؤز دینیمیزین باشېنا انگل-کلفیز بیز”
(میرزا علی‌اکبر ‘صابر’)

ایک زمانے میں ہم نے شاہ اسماعیل صفوی اور سُلطان سلیم عُثمانی پر مفتون ہو کر اِسلام کو دونیم کر دیا۔۔۔ ہم نے ایک [واحد] دینِ قدیم کے دو نئے نام رکھ دیے۔۔۔ اِس تشیُّع اور تسنُّن نے ہم کو خوف و خطر میں ڈال دیا۔۔۔ ہم جب تک اِس حالت میں ہیں، ہم تأسُّف کے لائق و سزاوار ہیں!۔۔۔ ہم اپنے دین کے لیے پُربلا اسبابِ زحمت اور مانِع ہیں!
نادر شاہ افشار اِن دو بیماریوں کی جانب مُتوجِّہ ہوا۔۔۔ وہ اِس خوفناک درد کا علاج کرنا چاہتا تھا۔۔۔ اِس مقصد کے ساتھ عزم کرتے ہوئے وہ جنگ میں داخل ہوا۔۔۔ ہم نے اُس کو مقتول کر کے اُس کی نعش کو خُشک زمین پر رکھ دیا۔۔۔ ہم اِک عجیب شَے ہیں، کیا جانُوں!، ہم اِک طُرفہ و عجیب و غریب [چیز] ہیں!۔۔۔ ہم اپنے دین کے لیے پُربلا اسبابِ زحمت اور مانِع ہیں!

× بندِ اول کے مصرعِ اوّل میں شاہ اسماعیل صفوی اور سُلطان سلیم عُثمانی کے مابین فرقہ پرستانہ خُصومت کی جانب اشارہ ہے۔
× بندِ دوم میں اُن اقدامات کی جانب اشارہ ہے جو نادر شاہ افشار نے شیعی-سُنّی تفرِقہ بازی کو ختم کرنے کے لیے کیے تھے۔

Bir vəqt Şəh Ismayilü Sultani-Səlimə
Məftun olaraq eylədik islamı dünimə,
Qoyduq iki tazə adı bir dini-qədimə,
Saldı bu təşəyyö, bu təsənnün bizi bimə….
Qaldıqca bu halətlə səzayi-əsəfiz biz!
Öz dinimizin başına əngəl-kələfiz biz!

Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə,
İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə,
Bu məqsəd ilə əzm edərək girdi nəbərdə,
Məqtulən onun nə’şini qoyduq quru yerdə….
Bir şeyi-əcibiz, nə bilim, bir tühəfiz biz!
Öz dinimizin başına əngəl-kələfiz biz!

Advertisements

"تُرکی بولنا ہمیں زیب نہیں دیتا”

قفقازی آذربائجانی طنزیہ شاعر میرزا علی اکبر صابر (وفات: ۱۹۱۱ء) ایک نظم میں خود کے زمانے کے ‘دانِشوروں’ کو طنز کا نشانہ بناتے ہوئے کہتے ہیں:

"اینتئلیگئنتیک، بو که، بؤهتان دئییل،
تۆرکی دانېشماق بیزه شایان دئییل،
تۆرک دیلی قابیلِ عیرفان دئییل،
بیز بونا قائیل اۏلان اینسان‌لارېق!
آی باراکاللاه، نه گؤزل جان‌لارېق!..

تۆرک قزئتی وئرسه ده عقله ضییا،
من اۏنو آلمام الیمه مۆطلقا،
چۆنکی مۆسلمانجا قۏنوشماق بانا
عئیب‌دیر! اؤز عئیبیمیزی آنلارېق!
آی باراکاللاه، نه گؤزل جان‌لارېق!”
(میرزا علی‌اکبر صابر)

ہم دانِشور ہیں، [اور] یہ [کوئی] بُہتان نہیں ہے۔۔۔ تُرکی بولنا ہمیں زیب نہیں دیتا۔۔۔ تُرکی زبان قابلِ علم و معرفت نہیں ہے۔۔۔ ہم اِس چیز کے قائل انسان ہیں!۔۔۔ اے، بارک اللہ! ہم کس قدر خوب افراد ہیں!۔۔۔
تُرک (تُرکی) اخبار خواہ عقل کو روشنی دیتا ہو، [تو بھی] میں اُس کو ہرگز اپنے دست میں نہ لوں۔۔۔ کیونکہ مسلمانوں کی طرح گفتگو کرنا میرے لیے عیب ہے!۔۔۔ ہم اپنے عیب کو سمجھتے ہیں!۔۔۔ اے، بارک اللہ! ہم کس قدر خوب افراد ہیں!۔۔۔

"İnteligentik, bu ki, böhtan deyil,
Türki danışmaq bizə şayan deyil,
Türk dili qabili-irfan deyil,
Biz buna qail olan insanlarıq!
Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!..

Türk qəzeti versə də əqlə ziya,
Mən onu almam əlimə mütləqa,
Çünki müsəlmanca qonuşmaq bana
Eybdir! Öz eybimizi anlarıq!
Ay barakallah, nə gözal canlarıq!”


ایسته‌سن کؤنلۆم کیمی زۆلفۆن پریشان اۏلماسېن – میرزا علی‌اکبر صابر (تُرکی غزل + اردو ترجمہ)

ایسته‌سن کؤنلۆم کیمی زۆلفۆن پریشان اۏلماسېن
اۏل قدر جؤور ائت منه آه ائتمک ایمکان اۏلماسېن!
دردِ عئشقین قصدِ جان ائتدیسه، من هم شاکیرم
ایسته‌رم جیسمیم‌ده درد اۏلسون، دخی جان اۏلماسېن!
قۏیما اغیار ائیله‌سین کویین‌ده جؤولان، ائی پری!
اهریمن‌لر مالیکِ مۆلکِ سۆلئیمان اۏلماسېن!
آتشین رویین‌ده افعی تک یاتېب گئیسولرین
طۆرفه جادودور که مار آتش‌ده سوزان اۏلماسېن
دئرلر، عاشق‌کۆش نیگارېم قتلیمه آماده‌دیر
الله، الله، بیر سبب قېل کیم پئشیمان اۏلماسېن!
مۆبتلایِ دردِ عئشقم، ال گؤتۆر من‌دن، طبیب!
ائیله بیر تدبیر کیم بو درده درمان اۏلماسېن!
صابیرا، اۆممیدِ وصل ایله غمِ هیجرانه دؤز
هانسې بیر مۆشکۆل‌دی کیم صبر ایله آسان اۏلماسېن؟
(میرزا علی‌اکبر صابر)

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

اگر تم چاہو کہ میرے دل کی مانند تمہاری زُلف پریشان نہ ہو تو مجھ پر اِس قدر ستم کرو کہ [میرے لیے] آہ کرنے کا امکان نہ ہو!
اگر تمہارے دردِ عشق نے قصدِ جان کیا تھا تو میں بھی [اِس پر] شاکر ہوں۔۔۔ میں [یہی] چاہتا ہوں کہ میرے جسم میں درد ہو، مزید جان نہ ہو!
اے پری! اغیار کو اپنے کوچے میں جولان و گردش مت کرنے دو!۔۔۔ شیاطین مُلکِ سُلیمان کے مالک نہ ہوں!
تمہارے آتشیں چہرے پر تمہارے گیسو مارِ افعی کی طرح لیٹے سو رہے ہیں۔۔۔ عجیب جادو ہے کہ سانپ آتش میں جلتا نہیں!
[مردُم] کہتے ہیں کہ میرا محبوبِ عاشق کُش میرے قتل پر آمادہ ہے۔۔۔ اللہ اللہ! کوئی [ایسا] سبب کرو کہ وہ [اِس قصد سے] پشیمان نہ ہو!
اے طبیب! میں مُبتلائے دردِ عشق ہوں، مجھ سے دست ہٹا لو۔۔۔ کوئی ایسی تدبیر [و چارہ سازی] کرو کہ اِس درد کا علاج نہ ہو!
اے صابر! اُمیدِ وصل کے ساتھ غمِ ہجراں کو تحمُّل کرو۔۔۔ کون سی ایسی مشکل ہے کہ جو صبر کے ساتھ آسان نہ ہو جائے؟

İstəsən könlüm kimi zülfün pərişan olmasın,
Ol qədər cövr et mənə ah etmək imkan olmasın!
Dərdi-eşqin qəsdi-can etdisə, mən həm şakirəm,
İstərəm cismimdə dərd olsun, dəxi can olmasın!
Qoyma əğyar eyləsin kuyində cövlan, ey pəri!
Əhrimənlər maliki-mülki-Süleyman olmasın!
Atəşin ruyində əf’i tək yatıb geysulərin,
Türfə cadudur ki, mar atəşdə suzan olmasın!
Derlər, aşiqküş nigarım qətlimə amadədir,
Allah, allah, bir səbəb qıl kim, peşiman olmasın!
Mübtəlayi-dərdi-eşqəm, əl götür məndən, təbib!
Eylə bir tədbir kim, bu dərdə dərman olmasın!
Sabira, ümmidi-vəsl ilə qəmi-hicranə döz,
Hansı bir müşküldi kim, səbr ilə asan olmasın?!

× شاعر کا تعلق قفقازی آذربائجان سے تھا۔