عبدالرحمٰن جامی کی سِتائش میں ایک نظم – اُزبک شاعر ذاکرجان حبیبی

(جامی حقی‌ده قۉشیق)
سلام ای مُحترم، علّامهٔ اهلِ بشر، جامی،
اولوغ اُستاذ و یعنی صاحبِ فضل و هُنر، جامی.
کتاب و داستان بیر قنچه نظم و نثر ایله یازدینگ،
سُخن میدانی‌ده جَولان قیلیب تاپدینگ ظفر، جامی.
«بهارستان» و «هفت اورنگ» بیله دیوانِ اشعارینگ
رِسالینگ موسیقی‌ده اېنگ شرَف‌لی مُعتبر، جامی.
آلورلر بهره اۉز اخلاصی‌گه لایق جهان اهلی،
محبّت بیرله قیلسه هر کتابینگ‌گه نظر، جامی.
یاقیم‌لی سۉزلرینگ حکمت‌لی، راحت‌بخش و جان‌پرور،
اۉقیل‌گه‌ی بزم و صُحبت‌لرده سېن‌دن کۉپ اثر، جامی.
نه خوش علم اَوجی‌نینگ روشن قویاشی پرتَو‌افشان‌سن،
نوایی خِذمتینگ‌ده توردیلر باغلب کمر، جامی.
عدالت اۉلکه‌سی‌ده کیم حقیقت نوری‌نی تۉسگه‌ی
تیلیم عاجز، حبیبی، سۉزنی قیلدیم مُختصر، جامی.
(ذاکرجان حبیبی)
۱۹۶۴ء

(جامی کے بارے میں نغمہ)
السّلام اے مُحترم، علّامۂ اہلِ بشر، جامی!۔۔۔ اے عالی اُستاد، یعنی صاحبِ فضل و ہُنر، جامی!
اے جامی! آپ نے نظم و نثر کے ساتھ کئی کتابیں اور داستانیں لِکھیں۔۔۔ آپ نے میدانِ سُخن میں جَولاں کر کے فتح پا لی۔
اے جامی! «بہارستان» و «ہفت اورنگ» کے ہمراہ آپ کا دیوانِ اشعار، اور موسیقی کے بارے میں آپ کا رسالہ باشرَف ترین اور مُعتبر ترین ہے۔
اے جامی! لائق اہلِ جہاں محبّت کے ساتھ آپ کی جس بھی کتاب پر نظر کریں، اپنے اِخلاص کے بقَدر بہرہ حاصل کرتے ہیں۔
اے جامی! آپ کے دل پذیر سُخن پُرحکمت، راحت بخش اور جاں پروَر ہیں۔۔۔ بزم اور صُحبتوں میں آپ کی تألیفات کی بِسیار خوانِش و قرائت ہو گی۔
اے جامی! آپ اَوجِ علم کے کس قدر روشن و پرتَو افشاں خورشید ہیں۔۔۔ امیر علی‌شیر نوائی کمر باندھ کر آپ کی خِدمت میں اِیستادہ ہوئے۔
مُلکِ عدالت میں کون نورِ حقیقت کو مسدود کرے گا؟۔۔۔ اے حبیبی! میری زبان عاجز ہے۔۔۔ اے جامی! میں نے سُخن کو مُختصَر کر دیا۔

(Jomiy Haqida Qo’shiq)
Salom ey Muhtaram, allomai ahli bashar, Jomiy,
Ulug’ ustozu ya’ni sohibi fazlu hunar, Jomiy.
Kitobu doston bir qancha nazmu nasr ila yozding,
Suxan maydonida javlon qilib topding zafar, Jomiy.
«Bahoriston»u, «Haft Avrang» bila devoni ash’oring
Risoling musiqida eng sharafli mo’tabar, Jomiy.
Olurlar bahra o’z ixlosiga loyiq jahon ahli,
Muhabbat birla qilsa har kitobingga nazar, Jomiy.
Yoqimli so’zlaring hikmatli, rohatbaxshu jonparvar,
O’qilgay bazmu suhbatlarda sendan ko’p asar, Jomiy.
Naxush ilm avjining ravshan quyoshi partavafshonsan,
Navoiy xizmatingda turdilar bog’lab kamar, Jomiy.
Adolat o’lkasida kim haqiqat nurini to’sgay,
Tilim ojiz, Habibiy, so’zni qildim muxtasar, Jomiy.
(Zokirjon Habibiy)
1964

Advertisements

مِرّیخ یولدوزی‌گه – عبدالرئوف فطرت بُخارایی

(مِرّیخ یولدوزی‌گه)
گۉزل یولدوز، یېریمیزنینگ اېنگ قدرلی توقغانی،
نېگه بیزدن قاچیب مونچه اوزاق‌لرگه توشیب‌سن؟
تووغانینگ‌گه نېچون سیره گپورمس‌دن توریب‌سن،
سۉیله، یولدوز، حالینگ نه‌دیر، نېچوک تاپدینگ دُنیانی؟
بیزنینگ یېرده بۉلیب تورگن توبن‌لیک‌لر، خۉر‌لیک‌لر،
سۉیله، یولدوز، سېنینگ دغی قوچاغینگ‌ده بۉلورمی؟

بارمی سېن‌ده بیزیم کبی انسان‌لر،
ایککی یوزلی ایش‌بوزرلر، شیطان‌لر.
اۉرتاق قانین قانمه‌ی ایچکن زولوک‌لر،
قرداش اېتین تۉیمه‌ی یېگن قاپلان‌لر؟
بارمی سېن‌ده اۉک‌سوز یۉقسول‌نینگ قانین
گورونگله‌شیب، چاغیر کبی ایچکن‌لر؟
بارمی سېن‌ده بوتون دُنیا توزوگین
اۉز قاپچیغین تۉلدیرغه‌لی بوزغن‌لر؟
بارمی سېن‌ده بیر اۉلکه‌نی یاندیریب،
اۉز قازانین قاینتغووچی خاقان‌لر؟
بارمی سېن‌ده قارین-قورساق یۉلی‌ده
اېلین، یورتین، بارین-یۉغین ساتقان‌لر؟
(عبدالرئوف فطرت بُخارایی)
۱۹۲۰ء

(بہ سیّارۂ مِرّیخ)
اے ستارۂ زیبا! اے ہماری زمین کے قیمتی ترین رِشتے دار!
تم کس لیے ہم سے گُریزاں ہو کر اِس قدر دور چلے گئے ہو؟
اپنے رِشتے دار سے کس لیے تم ہرگز گفتگو نہیں کرتے؟
بتاؤ، اے ستارے، تمہارا حال کیسا ہے؟ تم نے دُنیا کو کیسا پایا؟
ہماری زمین میں ہوتے رہنے والی پستیاں اور ذِلّتیں
بتاؤ، اے سیّارے، کیا تمہاری آغوش میں بھی ہوتی ہیں؟

کیا تم میں [بھی] ہیں ہمارے جیسے انسانان؟
دو چہروں والے، کام بگاڑنے والے، شیطانان؟
قانع ہوئے بغیر رفیق کا خون پینے والی جوَنکیں؟
سیر ہوئے بغیر برادر کا گوشت کھانے والے تیندوے؟
کیا تم میں بھی ہیں یتیم ناداروں کے خون کو
ہنستے کھیلتے شراب کی طرح پینے والے؟
کیا تم میں [بھی] ہیں تمام دُنیا کے قاعدہ و قانون کو
اپنی بوری بھرنے کے لیے توڑنے والے؟
کیا تم میں [بھی] ہیں کسی مُلک کو جلا کر
اپنی دیگ کو اُبالنے والے خاقانان؟
کیا تم میں [بھی] ہیں شِکم و معدہ کی راہ میں
اپنے مُردم کو، اپنے وطن کو، اپنی ہر چیز کو فروخت کر دینے والے؟

(Mirrix yulduziga)
Go’zal yulduz, yerimizning eng qadrli tuqg’oni,
Nega bizdan qochib muncha uzoqlarga tushibsan?
Tuvg’oningga nechun sira gapurmasdan turibsan,
So’yla, yulduz, holing nadir, nechuk topding dunyoni?
Bizning yerda bo’lib turgan tubanliklar, xo’rliklar,
So’yla, yulduz, sening dag’i quchog’ingda bo’lurmi?

Bormi senda bizim kabi insonlar,
Ikki yuzli ishbuzarlar, shaytonlar,
O’rtoq qonin qonmay ichkan zuluklar,
Qardosh etin qo’ymay yegan qoplonlar?
Bormi senda o’ksuz yo’qsulning qonin
Gurunglashib, chog’ir kabi ichkanlar?
Bormi senda butun dunyo tuzugin
O’z qopchig’in to’ldirg’ali buzg’anlar?
Bormi senda bir o’lkani yondirib,
O’z qozonin qaynatg’uvchi xoqonlar.
Bormi senda qorin-qursoq yo’lida
Elin, yurtin, borin-yo’g’in sotqonlar?

× مندرجۂ بالا نظم ہِجائی وزن میں ہے۔


آنامېن دوعاسې/میری مادر کی دُعا – مروارید دلبازی

(آنامېن دوعاسې)
آنام دوعا ائتدی:
آللاهېم منی
اؤلدۆرسن نه قېش‌ده،
نه یای‌دا اؤلدۆر.
هاواسې مۆلاییم بیر آی‌دا اؤلدۆر.
آنامېن سسی‌نی آللاه ائشیتدی
اۏنون بو دوعاسې درگاها یئتدی.
چمن چیچک‌لری، آغ یاسه‌من‌لر
بزه‌دی قبری‌نی اۏنون اۏ گۆن‌لر.

اؤلسم، آنام کیمی منی ده، آللاه!
سن نه قېش‌دا اؤلدۆر، نه یای‌دا اؤلدۆر.
گؤیۆ یاز گۆنش‌لی بیر آی‌دا اؤلدۆر!
منی سۏن منزیله آپاران‌لارې
نه ایستی تنتیتسین، نه شاختا، نه قار.
ائی پروه‌ردیگار!
(مروارید دلبازی)

(میری مادر کی دُعا)
میری مادر نے دُعا کی:
اے میرے اللہ
اگر تم مجھ کو مارنا تو نہ سردیوں میں،
اور نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک مُلائم موسم والے ماہ میں مارنا۔
اللہ نے میری مادر کی صدا سُن لی
اُس کی یہ دُعا درگاہِ [خداوندی] تک پہنچ گئی۔
چمن کے گُلوں نے، سفید یاسمَنوں نے
اُس کی قبر کو اُن ایّام میں سجا دیا۔

اگر میں مر جاؤں تو میری مادر کی طرح مجھ کو بھی، اے اللہ!
تم نہ سردیوں میں مارنا، نہ گرمیوں میں مارنا۔
مجھ کو اِک ایسے ماہ میں مارنا، جس میں آسمان پر بہاری خورشید ہو۔
مجھ کو آخری منزل کی جانب لے جانے والوں کو
نہ گرمی تنگ و بیزار کرے، نہ مُنجَمِد کُن موسم، اور نہ برف۔
اے پروَردِگار!

(Anamın Duası)
Anam dua etdi:
Allahım məni
Öldürsən nə qışda,
Nə yayda öldür.
Havası mülayim bir ayda öldür.
Anamın səsini Allah eşitdi
Onun bu duası dərgaha yetdi.
Çəmən çiçəkləri, ağ yasəmənlər
Bəzədi qəbrini onun o günlər.

Ölsəm, anam kimi məni də, Allah!
Sən nə qışda öldür, nə yayda öldür.
Göyü yaz günəşli bir ayda öldür!
Məni son mənzilə aparanları
Nə isti təntitsin, nə şaxta, nə qar.
Ey Pərvərdigar!
(Mirvarid Dilbazi)

× شاعرہ کا تعلق جمہوریۂ آذربائجان سے تھا۔
× مندرجۂ بالا نظم ہِجائی وزن میں ہے۔


تا به کَی؟ – صدرالدین عینی

(تا به کَی؟)
تا به کَی آشُفتهٔ زُلفِ پریشان است دل؟
تا به کَی خون‌گشتهٔ لعلِ سُخن‌دان است دل؟
تا به کَی قُربانِ بی‌رحمیِ جانان است دل؟
تا به کَی ویرانِ استبدادِ هجران است دل؟
تا به کَی از غُصّه گریان همچو نَیسان است چشم؟
تا به کَی از داغ سوزان همچو نَیران است دل؟
تا به کَی از بی‌کسی هم‌راهِ فریاد است لب؟
تا به کَی از بی‌رفیقی یارِ افغان است دل؟
تا به کَی در خاک و خونِ هجر غلطان است تن؟
تا به کَی در سوز و داغِ عشق بِریان است دل؟
تا به کَی از خارِ راهِ یار افگار است پای؟
تا به کَی از جور و ظُلمِ دوست نالان است دل؟
تا به کَی خم بر سرِ زانویِ مأیوسی‌ست سر؟
تا به کَی خون از هُجومِ داغِ حِرمان است دل؟
وقتِ آن آمد، که در سعی و عمل هِمّت کنیم.
در سرِ آسودگیِ خویش خود خدمت کنیم.
(صدرالدین عینی)
۱۹۲۴ء

ترجمہ:
کب تک دل زُلفِ پریشاں کا آشُفتہ ہے؟
کب تک دل لعل جیسے لبِ سُخن داں کے باعث خوں گشتہ ہے؟
کب تک دل جاناں کی بے رحمی کا قُربان ہے؟
کب تک دل ہجراں کے استبداد کے سبب ویران ہے؟
کب تک چشم غم کی وجہ سے ابرِ نَیساں کی طرح گِریاں ہے؟
کب تک دل داغ کی وجہ سے آتشوں کی طرح سوزاں ہے؟
کب تک لب بے کسی کے باعث فریاد کا ہمراہ ہے؟
کب تک دل بے رفیقی کے باعث نالہ و فغاں کا یار ہے؟
کب تک تن ہجر کی خاک و خوں میں غلطاں ہے؟
کب تک دل عشق کے سوز و داغ میں بِریاں ہے؟
کب تک پاؤں راہِ یار کے خار سے مجروح ہے؟
کب تک دل دوست کے ظُلم و سِتم سے نالاں ہے؟
کب تک سر مایوسی کے زانو پر خَم ہے؟
کب تک دل داغِ نااُمیدی کے حملے سے خون ہے؟
[اب] اِس [چیز] کا وقت آ گیا ہے کہ ہم کوشش و عمل کے لیے اِرادہ و جِدّ و جہد کریں
[اور] اپنی آسودگی کے لیے ہم خود فعالیت و کوشش کریں۔


صدرالدین عینی کی ایک فارسی نظم کا منظوم تُرکی ترجمہ

(نه واختاجان؟)
نه واختاجان اۏ ساچ‌لارا دؤنۆب حئیران اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان، دئ، اۏ یاقوت دۏداق‌لارا
باخېب آل قان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان وفاسېزا بئله حئیران اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان بو هیجران‌دان اوچوب ویران اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان گؤز یاش‌لارېن یاغېش اۏلوب یاغاجاق‌دېر؟
نه واختاجان بو تنهالېق سنی اۏدا یاخاجاق‌دېر؟
نه واختاجان بو آیرېلېق وارلېغېنې سېخاجاق‌دېر؟
نه واختاجان بیگانه‌یه باخېب پئشمان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان آیاغېنې قاناداجاق بو تیکان‌لار؟
نه واختاجان بیتمه‌یه‌جک بو حسرت‌لر، بو هیجران‌لار؟
نه واختاجان اۏدلایاجاق، سؤیله، سنی آه – فغان‌لار؟
نه واختاجان یانېب، یانېب بئله گیریان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
نه واختاجان خیففت ائدیب گؤز یاشېنې سیله‌جک‌سن؟
نه واختاجان محرومیییت زنجیرینده اؤله‌جک‌سن؟
نه واخت گیریب دؤیۆش‌لره آزاد اۏلوب گۆله‌جک‌سن؟
مۆباریزه واختې چاتېب، نه واخت عۆصیان اۏلاجاق‌سان،
کؤنلۆم منیم؟
(صدرالدین عینی)
(مترجم: جابر نوروز)

(کب تک؟)
کب تک اُن زُلفوں کی جانب پلٹ کر والِہ و شیفتہ ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کہو، کب تک اُن مثلِ یاقوت لبوں پر نگاہ کر کے سُرخ خون ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک بے وفاؤں پر اِس طرح مفتون ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک اِس ہجراں کے سبب نابود و ویران ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک تمہارے اشک بارش بن کر برسیں گے؟
کب تک یہ تنہائی تم کو آتش میں جلائے گی؟
کب تک یہ فراق تمہارے وجود کو آزُردہ و رنجیدہ کرے گا؟
کب تک تم بیگانے پر نگاہ کر کے پشیمان ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک تمہارے پَیر کو یہ خار مجروح کریں گے؟
کب تک یہ حسرتیں، یہ ہجر ختم نہ ہوں گے؟
بتاؤ کب تک تم کو آہ و فغاں جلائیں گی؟
کب تک جل جل کر تم اِس طرح گریاں ہوؤ گے؟
اے میرے دل!
کب تک مایوس و مغموم ہو کر اپنے اشکوں کو پونچھو گے؟
کب تک محرومیت کی زنجیر میں مرو گے؟
[آخر] کب نبَردوں میں داخل ہو کر آزاد ہو کر ہنسو گے؟
مُبارزے کا وقت آ پہنچا، کب بغاوت کرو گے؟
اے میرے دل!

(Nə vaxtacan?)
Nə vaxtacan o saçlara dönüb heyran olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan, de, o yaqut dodaqlara
baxıb al qan olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan vəfasıza belə heyran olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan bu hicrandan uçub viran olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan göz yaşların yağış olub yağacaqdır?
Nə vaxtacan bu tənhalıq səni oda yağacaqdır?
Nə vaxtacan bu ayrılıq varlığını sıxacaqdır?
Nə vaxtacan biganəyə baxıb peşman olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan ayağını qanadacaq bu tikanlar?
Nə vaxtacan bitməyəcək bu həsrətlər, bu hicranlar?
Nə vaxtacan odlayacaq, söylə, səni ah – fəğanlar?
Nə vaxtacan yanıb, yanıb belə giryan olacaqsan,
könlüm mənim?
Nə vaxtacan xiffət edib göz yaşını siləcəksən?
Nə vaxtacan məhrumiyyət zəncirində öləcəksən?
Nə vaxt girib döyüşlərə azad olub güləcəksən?
Mübarizə vaxtı çatıb, nə vaxt üsyan olacaqsan,
könlüm mənim?

× مندرجۂ بالا تُرکی نظم ہِجائی وزن میں ہے۔

صدرالدین عینی کی فارسی نظم ‘تا به کَی’ خوانیے۔


بهشتِ مرد، دوزخِ زن – زُلفیه عطایی

(بهشتِ مرد، دوزخِ زن)

مرد اگر عاشق شود، عالَم گُلستان می‌شود،
زن اگر عاشق شود، آخر پشیمان می‌شود.

مرد اگر عاشق شود، از عشق گیرد آبرو،
زن اگر عاشق شود، در عیب می‌اُفتد فُرو.

مرد اگر عاشق شود، در نغمه می‌آید هزار،
زن اگر عاشق شود، برف‌آب ریزد در بهار.

مرد اگر عاشق شود، زرتاج مانَد بر سرش،
زن اگر عاشق شود، از شرم سوزد پَیکرش.

مرد اگر عاشق شود، بخشد دُعایش آسمان،
زن اگر عاشق شود، نفرین کُنندش آدمان.

مرد اگر عاشق شود، دُنیا همی‌گردد بِهِشت،
زن اگر عاشق شود، تابَد چو دیوِ بدسِرِشت…

(زُلفیه عطایی)

ترجمہ:
مرد اگر عاشق ہو جائے تو عالَم گُلستان ہو جاتا ہے۔۔۔ [لیکن] اگر عورت عاشق ہو جائے تو وہ بالآخر پشیمان ہو جاتی ہے۔
مرد اگر عاشق ہو جائے تو وہ عشق سے آبرو حاصل کرتا ہے۔۔۔ [لیکن] اگر عورت عاشق ہو جائے تو وہ عیب کے اندر گِر جاتی ہے۔
مرد اگر عاشق ہو جائے تو بُلبُل نغمہ کرنے لگتا ہے۔۔۔ [لیکن] اگر عورت عاشق ہو جائے تو بہار میں [بھی] برفی آب برسنے لگتا ہے۔
مرد اگر عاشق ہو جائے تو وہ اپنے سر پر تاجِ زر رکھتا ہے۔۔۔ [لیکن] اگر عورت عاشق ہو جائے تو شرم سے اُس کا پَیکر جل جاتا ہے۔
مرد اگر عاشق ہو جائے تو فلک اُس کی دُعائیں بخشتا ہے۔۔۔ [لیکن] اگر عورت عاشق ہو جائے تو انسان اُس پر نفرین کرتے ہیں۔
مرد اگر عاشق ہو جائے تو دُنیا بہشت [میں تبدیل] ہو جاتی ہے۔۔۔ [لیکن] اگر عورت عاشق ہو جائے تو وہ بدفطرت شیطان و جِنّ کی طرح جلتی [اور آزُردہ ہوتی] ہے۔

× شاعرہ کا تعلق تاجکستان سے ہے۔

 


اے میرے مُلک! – ناظم حکمت

(یینه ممله‌که‌تیم اۆستۆنه سؤیله‌نمیش‌تیر)
ممله‌که‌تیم، ممله‌که‌تیم، ممله‌که‌تیم،
نه کاسکئتیم قالدې سنین اۏرا ایشی
نه یۏل‌لارېنې تاشېمېش آیاق‌قابېم،
سۏن مینتانېن دا سېرتېم‌دا پارالاندې چۏق‌تان،
شیله بئزیندن‌دی.
سن شیمدی یالنېز ساچېمېن آقېندا،
ائنفارکتېندا یۆره‌ڲیمین،
آلنېمېن چیزگی‌لرینده‌سین ممله‌که‌تیم،
ممله‌که‌تیم،
ممله‌که‌تیم…
(ناظم حکمت)
پراگ
۸ اپریل ۱۹۵۸ء

(بارِ دیگر اپنے مُلک کے بارے میں کہی گئی نظم)
اے میرے مُلک! اے میرے مُلک! اے میرے مُلک!
نہ میری کُلاہ باقی رہی، جو تمہارے ہاں کی سِلی ہوئی تھی
نہ میرا وہ جوتا جو تمہاری راہوں پر چلتا رہا تھا،
وہ تمہاری آخری واسکٹ بھی – جو شہرِ «شِیلہ» کے کپڑے کی تھی –
کئی زمانے قبل میری پُشت پر پارہ پارہ ہو چکی ہے،
اب تم صرف میرے بالوں کی سفیدی میں،
میرے عارضۂ قلب میں،
میری پیشانی کی شِکنوں میں موجود ہو، اے میرے مُلک،
اے میرے مُلک،
اے میرے مُلک۔۔۔

(YİNE MEMLEKETİM ÜSTÜNE SÖYLENMİŞTİR)
Memleketim, memleketim, memleketim,
ne kasketim kaldı senin ora işi
ne yollarını taşımış ayakkabım,
son mintanın da sırtımda paralandı çoktan,
Şile bezindendi.
Sen şimdi yalnız saçımın akında,
enfarktında yüreğimin,
alnımın çizgilerindesin memleketim,
memleketim,
memleketim…